ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ; ଗର୍ଭରେ ବାସ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖମୟ, କାରଣ ସେଠାରେ ମଳମୂତ୍ର ଆଦି ଅଶୁଚିରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ—ଏହା ସବୁ ଦେଖି ସୁକଦେବ ବୋଲିଲେ, “ପିତାଜୀ, ଏହି ଆସକ୍ତି ଓ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଃଖ, ଏହା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ବଡ଼। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦାନ ନେଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ନୁହେଁ, ବରଞ୍ଚ ସେମାନେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଓ ଦିନକୁ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଧନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ପେଟ ପାଇଁ କ’ଣ ଚିନ୍ତା? ପତ୍ର, ମୂଳ, ଫଳ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଯାହା ମିଳେ, ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଚାଲିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ପରିବାର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ନାତି-ନାତୁଣି ଥାଏ, ସେଥିରେ ତାଙ୍କ ପାଳନ ପୋଷଣ ନେଇ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏଠି କେଉଁଠି ଅଦ୍ଭୁତ ସୁଖ? ପିତାଜୀ, ମୋତେ ଯୋଗବିଦ୍ୟା ଓ ଶିଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହା ନିଜେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଳିକ କର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି। ମୋତେ ଏହି କର୍ମର ନାଶ କରିବା ଉପାୟ କୁହନ୍ତୁ—ପ୍ରାରବ୍ଧ, ସଞ୍ଚିତ ଓ କ୍ରିୟାମାନ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମର ମୂଳକୁ କିପରି ନାଶ କରିବି। ଯେପରି ଜୋକା ସଦା ରକ୍ତ ଶୋଷଣ କରେ, ସେପରି ନାରୀ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ମୋହରେ ଏହା ବୁଝିପାରେନି। ସୁଖ, ବଳ, ଧନ ଓ ଠକୁଆ କଥାରେ ପ୍ରିୟଜନ ସବୁକିଛି ନେଇଯାଏ; ଏପରି ଚୋର କିଏ ଅଛି? ନିଦ୍ରାର ସୁଖ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜମା କରେ; ଭାଗ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ପାଇଁ କର୍ମ କରେ, ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସୂତ କହିଲେ, ବ୍ୟାସ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, କ’ଣ କରିବେ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରୁନଥିଲେ। ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଚକୁଠାରୁ ବହୁଥିଲା, ଦେହ କମ୍ପିଥିଲା ଓ ମନ ଅଳସ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ବିଷାଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଶୁକ ଚମତ୍କୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କହିଲେ, “ଆଉଁ, କେତେ ଭୟଙ୍କର ଏହି ମାୟାର ଶକ୍ତି, ଯାହା ବେଦାନ୍ତକାରୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଇଛି! ମୁଁ ଜାଣେନି ଏହି ମାୟା କ’ଣ, କିପରି ଏତେ ଦୁଷ୍କର, ଯାହା ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଯିଏ ପୁରାଣ କଥା କହିଥିଲେ, ଭାରତ ରଚନା କରିଥିଲେ, ବେଦ ସମ୍ପାଦନା କରିଥିଲେ—ସେ ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରିଦିଅନ୍ତି—ତେବେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ କଥା କଣ! ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଅଛି ଯିଏ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ? ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଦା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେଖ, କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଦେବୀ! ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି। ପୁରାଣକାରମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ୟାସ ବିଷ୍ଣୁବଂଶର; ତଥାପି ସେ ଏକ ଭାସ୍କର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବ୍ୟପାରୀ ପରି ମୋହସାଗରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି। ଆଜି ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦୁଷ୍କର। ‘ଏଠି କିଏ? ମୁଁ କିଏ? କିପରି ଏହା ଏବଂ ଏହି ଭ୍ରମ କ’ଠୁ?’—ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହରେ ‘ପିତା’ ଓ ‘ପୁଅ’ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦେବୀ ମାୟା ଚମତ୍କାରିଣୀ, ମାୟାବୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରେ; ତାଙ୍କରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିଜମଧ୍ୟ କାନ୍ଦନ୍ତି। ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ମନରେ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ମାତା, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶୁକ ତାଙ୍କର ପିତା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଦୁଃଖସାଗରେ ବୁଡ଼ି ଅଶାନ୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ପରାଶରପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଦେବ, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ସ୍ଵୟଂ ଜ୍ଞାନୀ, ଏଠି ଆପଣ କାହିଁକି ସାଧାରଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି? ଆଜି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କିଏ ଥିଲି ଜାଣେନି; ମୁଁ କିଏ, ଆପଣ କିଏ, ଏହି ଭ୍ରମ ଅଛି। ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତୁ, ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତୁ, ଏହି ମୋହଜାଳକୁ ଚିହ୍ନି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ। ଭୋକ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୁଅକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ; ତିପସା ଜଳ ପିଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ନିଜ ପିଲାକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ। ଘ୍ରାଣେ ସୁଗନ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦ, କାନେ ଶବ୍ଦରେ; ନାରୀ ନାରୀଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ—ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ହୋଇ କ’ଣ କରିପାରିବି? ଏମିତି ପୁଅକୁ ଅଜୀଗର୍ତ୍ତ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗୋଧନ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବେଉଚି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବେଉଚିଥିଲେ। ଧନ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ, ଧନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ; ଯଦି ଆପଣ ଲୋଭରେ ଧନ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ପୁଅ ହୋଇ କ’ଣ କରିପାରିବି? ଆପଣ ତକ୍ଦିର ଜ୍ଞାନୀ, ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଗର୍ଭଭୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି। ଏହି କର୍ମଭୂମିରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ, ତାହା ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ମୋ ମନରୁ ‘ମୁଁ ବନ୍ଧିତ’ ବୋଧ ଯାଉନାହିଁ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଲୋକାସକ୍ତିର ଜାଳରେ ବଢ଼ିଯାଉଛି। ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ଅପାର ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ପୁଅଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାସ ଶାନ୍ତ, ଚତୁର୍ଥାଶ୍ରମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠିତ ଶୁକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅ, ମୋତେ ମୁଁ ରଚିଥିବା ଭାଗବତ ପାଠ କର; ଏହା ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅତି ଦୀର୍ଘ ନୁହେଁ, ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଦସମାନ ମାନ୍ୟ। ଏହି ଭାଗବତର ବାରଟି ସଂହିତା ଓ ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି; ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ମୁଁ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଦେଖେ। ଏହି ଭାଗବତ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏହିକୁ ପାଠ କର, ଜ୍ଞାନୀପୁତ୍ର।