ଏକ ଦିନ, ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପିତାପ୍ରେମ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, “ହେ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ମୋର କଥା ମାନ; ତୁମେ ଏକ ଉତ୍ତମ କୁଳର କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କର ଓ ବେଦମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କର।” କିନ୍ତୁ ଶୁକଦେବ ନମ୍ର ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପିତାଜୀ, ମୁଁ ଘରସଂସାର ସ୍ଥାପନ କରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସଦା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଏକ ଫାନ୍ଦ, ଯାହା ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ତେଣୁ, ପିତାଜୀ, ଧନ ଉପରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ସଂତୋଷ ମିଳିବ? ଲୋଭୀମାନେ ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଯାତନା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏଉଁ ନୁହେଁ ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସଂତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ବିରକ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ତେଁ ଏଇ ତିନି ଲୋକର ଧନୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କେଉଁପରି ଖୁସି ରହିପାରିବେ? ଏକ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ମଘବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ; ସ୍ୱର୍ଗର ନାୟକ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଂତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରେ ସଦା ବିପଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ ଧନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ବି ଅନେକ କଷ୍ଟ ଓ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ତେଁ କାହା ପାଇଁ ଏଉଁ ଅଧିକ ସଂତୋଷ ଅଛି? ଶଂକର ମଧ୍ୟ ସଦା ଦୁଃଖିତ, ଏହି କଥା ମୁଁ ଜାଣିଛି; ସେ ସଦା ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଧନୀ ଲୋକମାନେ ଲୋଭୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୋଷର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଁ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ କେମିତି ଖୁସି ହେବେ, ପିତାଜୀ? ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରକୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅକୁ ଏଉଁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ, ଯାହା ସଦା ଦୁଃଖର ଉତ୍ସ। ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ; ଗଭରେ ଥିବା ସମୟ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ମଳ ଓ ପେଶାବରେ ଘେରା। ଏହି ଭଳି, କାମ ଓ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ; ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଃଖ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ, ପିତାଜୀ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ ନେଇ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ନୁହଁନ୍ତି; ନିର୍ଭରତା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ଏଉଁ ଭାବେ ପ୍ରତିଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଧନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏକ ପେଟ ପାଇଁ କ’ଣ ଚିନ୍ତା? ପତ୍ର, ମୂଳ, ଫଳ କିମ୍ବା ଯାହା ମିଳେ ତାହିଁ ସହିତ ସନ୍ତୋଷ ରଖିବାଠାରୁ। ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ପରିବାର, ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଜନ୍ମ, ପତ୍ନୀ, ପୁଅ, ନାତି ଥାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏଉଁ ଭଳି ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସଂତୋଷ କେଉଁଠି, ପିତାଜୀ? ମୋତେ ଯୋଗବିଦ୍ୟା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଶିଖାନ୍ତୁ; ପିତା, ମୁଁ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। ମୋତେ କର୍ମର ନାଶ ପାଇଁ ବିଧି କହନ୍ତୁ—ପ୍ରାରବ୍ଧ, ସଞ୍ଚିତ ଓ ଆଗାମୀ କର୍ମ, ଯାହାରୁ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର କର୍ମ ନଶ୍ୱର ହେଉ। ଯେପରି ଜୋକ ଶରୀରର ରକ୍ତ ଚୁଷିଥାଏ, ସେପରି ନାରୀ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼, ମୋହରେ ପଡ଼ି, ଏହି କଥା ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ। ଭୋଗ, ଶକ୍ତି, ଧନ, ଏବଂ ଟେଢ଼ା ମନ—ପ୍ରିୟା ଏହା ସବୁ କାଢ଼ିନେଇଥାଏ; ଏଉଁ ଭଳି ଅନ୍ୟ କେଉଁ ଚୋର ଅଛି? ନିଦ୍ରାର ସଉଖ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ମୂଢ଼ ପତ୍ନୀଗଣ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଭାଗ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ସେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ କାମ କରେ, ସଉଖ୍ୟ ପାଇଁ ନୁହଁ। ଏଭଳି ଶୁକ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, କ’ଣ କରିବେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଚକୁ ଜଳରେ ଭିଜିଗଲା, ଦେହ କମ୍ପିଗଲା, ମନ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲା। ପିତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ ଦେଖି, ଶୁକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଆହା, ଏହି ମାୟାର ଶକ୍ତି କେତେ ଭୟଙ୍କର! ଏହି ମାୟା ଏପରି ଯେ, ବେଦାନ୍ତକୁ ରଚିଥିବା, ସମସ୍ତ ବେଦ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରିଦେଇଛି। ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ଏହି ମାୟା କ’ଣ, କିମ୍ବା ସେ କେତେ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ। ଯିଏ ପୁରାଣ କହିଥିଲେ, ଭାରତ ରଚିଥିଲେ, ବେଦ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ—ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟାର ଜାଳରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣେଯାଉଛି, ଯିଏ ସଂସାରକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ତେଁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଅଛି ଯାହା ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏହି ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଥିରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ। ଆହା, ଏହି ଦେବୀ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳି! ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରଭୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ। ପୁରାଣକାରମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ୟାସ ବିଷ୍ଣୁ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବାଣିଜ ଭଳି ଭ୍ରମର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି। ଆଜି ସେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ଅସହାୟ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଛନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ଶକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଅତି କଷ୍ଟକର। କିଏ ଏହି? କିଏ ମୁଁ? ଏହା କିପରି? ଏହି ଭ୍ରମ କ’ଣ? ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହରେ ‘ପିତା’ ଓ ‘ପୁଅ’ ଭାବ କିପରି ଆସିଲା? ପ୍ରକୃତରେ, ଏହି ମାୟା ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳି, ମାୟାବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ମୋହିତ; ଏହି ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ବଳବତୀ ହୋଇ, ଦ୍ୱିଜ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦନ୍ତି। ସୂତ ଲେଖନ୍ତି, ମନରେ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମାତା ଏବଂ ସ୍ୱାମିନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ, ଉପଦେଶ ଦେଲେ— “ହେ ପରାଶରପୁତ୍ର, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ମହାପୁରୁଷ; ତୁମେ କେଉଁଠି ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରୁଛ, ଯେପରି ସାଧାରଣ ଅଜ୍ଞାନୀ?