ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଶୁଭ ଅବସରରେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କୁ କେହି କହିଲେ—"ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ—ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ସେହିଠି ପ୍ରାପ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ କହନ୍ତି, ଏକ ଆଶ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ବଦଳାଯିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପନ କରି, ନିଯମିତ ଭାବେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର। ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତୃପ୍ତ କର, ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରି ତାଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କର। ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଭିକ୍ଷୁକ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଓ ପରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଦକର, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ନାରୀ ବିନା ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ତେଣୁ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେବା ପାଇଁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ; ବୟସ୍କ ହେଲେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶ।" "ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି। ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମେନକାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେଉଁଠାରୁ ଶକୁନ୍ତଳା ଜନ୍ମଲା। ମୋ ପିତା ପରାଶର ମଛୁଆର କନ୍ୟା କଳିଙ୍କୁ ଦେଖି, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନୌକା ପାଖରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।" "ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାଞ୍ଚ କାମବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ଅଚେତନ କରିଦେଲେ। ତେଣୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସର, ଉତ୍ତମ କୁଳର କନ୍ୟା ବିବାହ କରି, ବେଦମାର୍ଗରେ ଚଳ।" ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶୁକଦେବ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପିତାଜୀ, ମୁଁ କଦାପି ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ ଦିଏ; ଏହା ଏକ ଫାନ୍ଦ, ଯାହା ସବୁ ଦେହୀକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ। ଧନ ଲୋଭରେ ଯେଉଁମାନେ ଚିନ୍ତିତ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ସଫଳତା? ଲୋଭୀ ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ, ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା କରନ୍ତି।" "ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ନୁହଁନ୍ତି, ନାହିଁ ସଂନ୍ୟାସୀ ମଧ୍ୟ; ଏହି ତିନି ଲୋକ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ ସୁଖୀ? ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମଘବାନ୍ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ସେ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇଥାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ନୁହଁନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଅଛି।" "ଏହି ଶ୍ରୀହରି ମଧ୍ୟ ବିପୁଳ ପ୍ରୟାସ ଓ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ତେଣୁ କାହା ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ସୁଖ ଅଛି? ଶିବ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖୀ, ଏହା ମୁଁ ଜାଣିଛି; ସେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଧନୀ ଲୋଭୀ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦରିଦ୍ର କିପରି ସୁଖ ପାଇବେ?" "ପିତାଜୀ, ଜାଣିଛନ୍ତି, ପୁତ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରକୁ ଦେଇଦେବେ। ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ; ଗର୍ଭରେ ରହିବା ମଧ୍ୟ ମଳ ଓ ମୂତ୍ରରେ ଘେରା ଥିବା ଦୁଃଖ। ତେଣୁ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଲୋଭ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର; ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୁଃଖ ଅଛି, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର।" "ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦାନ ନେଇ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରେ ନୁହଁନ୍ତି; ନିର୍ଭରତା ମହା ଦୁଃଖ, ଦିନକୁ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖି, ଧନୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏକ ପେଟ ଭରିବାକୁ କଣ ଚିନ୍ତା, ପତ୍ର, ମୂଳ, ଫଳ କିମ୍ବା ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୋଷ ରଖିଲେ ହେବ।" "ବଡ଼ ପରିବାର, ଜନାନୀ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୁଗାଡ଼ କରିବାରେ ମହା ଦୁଃଖ; ଏଉଁଠି କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସୁଖ? ମୋତେ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପରମାନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଶିଖାନ୍ତୁ; ପିତା, ମୁଁ କଦାପି କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହିଁ।" "ମୋତେ କର୍ମ ନାଶ କରିବାର ଉପାୟ କହନ୍ତୁ—ପ୍ରାରବ୍ଧ, ସଞ୍ଚିତ ଓ ଆଗାମୀ କର୍ମ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ। ଯେପରି ଜୋକ ରକ୍ତ ଚୁଷେ, ତେଣୁ ନାରୀ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ମୋହବଶତଃ ଏହିକଥା ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ। ଭୋଗ, ଶକ୍ତି, ଧନ, ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ କଥାରେ ପ୍ରିୟା ସବୁକିଛି ନେଇଯାଏ; ଏପରି ଚୋର ଆଉ କିଏ? ନିଦ୍ରାର ସୁଖ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ମୂଢ଼ ବହୁ ସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋହିତ ହୋଇ, ସେ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ପାଇଁ କାମ କରେ।" ଏପରି ଶୁକଙ୍କ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସୂତ ଜଣାଇଲେ—"ବ୍ୟାସ ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଭାବନ୍ତି, କଣ କରିବେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଚକିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା, ଦେହ କମ୍ପିଲା, ମନ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲା।" "ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ଦେଖି, ଶୁକ ଚମତ୍କୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ କହିଲେ—‘ଆହା! କେତେ ଭୟଙ୍କର ମାୟାର ଶକ୍ତି, ଯିଏ ବେଦାନ୍ତକାରୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରିଛି! ମୁଁ ଜାଣେନି, ଏହି ମାୟା କ'ଣ, କିମ୍ବା କେତେ କଠିନ, ଯେଉଁଠି ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ମଧ୍ୟ ମୋହିତ।" "ଯିଏ ପୁରାଣ କହିଛନ୍ତି, ଭାରତ ରଚନା କରିଛନ୍ତି, ବେଦ ବିନ୍ୟାସ କରିଛନ୍ତି—ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୋହରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୁଁ ସେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ତ କଥା ଅଲଗା।" "ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଅଛି ଯିଏ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ? ଯାହା ପ୍ରଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଦିନ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ। ଆହା! କେଉଁ ଶକ୍ତି, କେଉଁ ମହାଶକ୍ତି ଦେବୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି! ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଧିନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।