ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ୟାସଦେବ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ବଡ ଆଶାରେ କହିଲେ, “ଶୁକ, ମୁଁ ତୋ ପିତା, ତୁମେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଇ ମୋତେ ଖୁସି କର; ଏହା ମୋ ଭଲ ଆଶା ପୂରଣ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୁକ।” ବ୍ୟାସଦେବ ଆଉ କହିଲେ, “ତୁମେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ନିଜେ ମା ନାହିଁ; ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ; ଏବେ ଆମକୁ, ତୋ ପିତା ଶୁକ, ରକ୍ଷା କର।” ଏପରି ବ୍ୟାସଦେବ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଶୁକଦେବ ଯେଉଁଠିକୁ ଆସିଥିଲେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ଶୁକଦେବ, ଯଦିଓ ବିରକ୍ତ, ତାଙ୍କ ପିତା ପ୍ରତି ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ଧର୍ମ ଜ୍ଞ ବ୍ୟାସଦେବ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟାସ, କାହିଁକି ଏପରି କହୁଛ? ମୁଁ ତୁମ ଶିଷ୍ୟ, ଠିକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅ; ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।” ବ୍ୟାସଦେବ ଉତ୍ତର କହିଲେ, “ପୁଅ, ତୋ ପାଇଁ ମୁଁ ଏକଶ ଶତ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି; ଦୁଃଖ ସହି ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ତୁମକୁ ପାଇଥିଲି। ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ତୁମ ପାଇଁ ଧନ ଦେଇବି; ତୁମେ ଯୁବା ହେଇ ଏହାର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର।” ଶୁକଦେବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମାନବ ଜଗତରେ କେଉଁ ସୁଖ ନିର୍ମଳ ଦୁଃଖରହିତ? କହ, ପିତା। ଜେଉଁ ସୁଖକୁ ଦୁଃଖ ଛୁଇଁ ଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ତାହାକୁ ସୁଖ ଭାବି ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଜୀବନୀ ନେଉଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଭର ହେବି; ଜେଉଁ ନିର୍ଭର ଅଟୁ, ବିଶେଷ କରି ଜେଉଁ ଜନ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଜିତିଛି, ସେଉଁଠି କେଉଁ ସୁଖ?” “ଲୋହା କିମ୍ବା କାଠର ବନ୍ଧନରୁ କେବେ କେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅ-ଜନାନୀର ବନ୍ଧନରୁ କେବେ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ମଳ ଓ ମୂତ୍ରରୁ ଜନ୍ମିଛି, ଜନାନୀଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ଏହି ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେ?” “ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମି ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି, ତେଣୁ ଗର୍ଭ ପ୍ରତି ମୋର କେଉଁ ଆସକ୍ତି? ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ଚାହେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଆତ୍ମାର ଆନନ୍ଦ ଛାଡି ମଳର ଆନନ୍ଦ କାହିଁକି ଚାହିବି? ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉଥିବା ଜନ ଅତି ଲୋଭୀ ହେଉନାହିଁ।” “ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ବେଦରେ ଅନେକ ହିଂସା ଅଛି ଏବଂ କର୍ମର ପଥକୁ ଦେଖାଏ। ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ ମିଳିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସାଗରରେ ବିଳିନ; ଅଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ?” “ଏକ ରୋଗୀ ଡାକ୍ତର ଅନ୍ୟ ରୋଗୀକୁ ଚିକିତ୍ସା କରିଥିବାପରି, ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ଗୁରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଜନକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛି—ଏହା ବିପରୀତ। ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଏହି ସଂସାରର ସର୍ପ ଭୟରୁ ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଉଦ୍ଧାର କର।” “ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଗତରେ ଜୀବନ ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶରେ ଗତି ପରି; କେବେ ବି ବିଶ୍ରାମ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଯେପରି। ପିତା, ଏହି ଜଗତରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୱେଷଣ ଛଡ଼ା କେଉଁ ସୁଖ? ମୂଢ଼ମାନେର ସୁଖ ମଳରେ ପୋକର ଆନନ୍ଦ ପରି। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଏହି ଜଗତରେ ଆସକ୍ତ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ମୂଢ଼ମାନେଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ; ସେମାନେ କୁକୁର, ଗଧା, ଶୁଆ ପରି। ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ଏବଂ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇ ଚିହ୍ନି ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏହି ଜଗତରେ ବନ୍ଧି ରହିଛି, ତେବେ କିଏ ମୁକ୍ତି ପାଇବ?” “ଏହି ଜଗତରେ ତୁଳନାରେ ବଡ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ: ପୁଅ, ଜନାନୀ ଓ ଘର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଜନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଜନ ମାୟାର ତିନି ଗୁଣରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଛି। ଏଠି ଅନାବଶ୍ୟକ ଅଧ୍ୟୟନ କାହିଁକି, ଯାହା ବନ୍ଧନକୁ ବଢ଼ାଏ? ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରେ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ପଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଘର ବନ୍ଧନ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଘର ବୋଲାଯାଏ; ଏକ ବନ୍ଧନର କାରାଗାରରେ କେଉଁ ସୁଖ? ତେଣୁ, ପିତା, ମୁଁ ଭୟଭିତ।” “ଯେଉଁ ଜନ ଅଜ୍ଞାନୀ, ମନୋବୃତ୍ତି ନିର୍ବଳ, ଏବଂ ଭାଗ୍ୟରେ ମୂଢ଼, ସେ ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାଏ।” ଏହିପରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ଘର ଏକ କାରାଗାର ନୁହେଁ, ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଜନ ମନରେ ମୁକ୍ତ, ଗୃହସ୍ଥ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୁକ୍ତ। ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ଧନ ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଅର୍ଜନ କରି, ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରି, ଯଜ୍ଞ କରି, ସତ୍ୟ କହି, ଶୁଚିତା ରଖିଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତପସ୍ବୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ନିୟମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଦିନ ଉପରାନ୍ତ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଆସନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଜନ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ସତ୍ୟ କହି, ଦାନ କରି। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି; ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଦେଖିବାକୁ କିମ୍ବା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରୁଥିବା ଜନ ପାଇଁ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସ୍ୱର୍ଗ, ମୁକ୍ତି, କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ—ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ତାହା ପାଇପାରେ। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ କହନ୍ତି, ଜନ ଜୀବନର ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ନିଜ କର୍ମ କର। ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମାନବଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର, ପୁଅ। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ପୁଅ ପ୍ରସୂତ କରି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ସ୍ଥାପିତ କର। ଘର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାପରେ, ଉଚ୍ଚତମ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ବନବାସୀ ହେବା ଓ ପରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନିବାହ କର। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମଦମସ୍ତ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ। ତେଣୁ, ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ଉପରେ ଜିତିବା ପାଇଁ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ତପସ୍ୟା କରିବା—ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି।