ବ୍ୟାସଦେବ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କ’ଣ ହେବ, ଏହି ଭାବନାରେ ତିନି ଲଗି ରହିଲେ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନେ ପୂର୍ବରୁ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବରକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ଶୁକ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ନିଜ ତେଜରେ ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ । ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶୁକଙ୍କୁ ତିନି ଅନୁଭବ କଲେ । ଏହାପରେ ବ୍ୟାସ ପର୍ବତରୁ ଆସି, ଶୁକଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଅନେକ ତପସ୍ୱୀ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ବ୍ୟାସ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର କ୍ରିୟା କଲେ । ଦେବତାଙ୍କ ଦମ୍ରୁ ବାଜିଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ—ବିଶ୍ୱାବାସୁ, ନାରଦ, ତୁମ୍ବୁରୁ—ଏହି ଶୁକଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିତ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦଣ୍ଡ, ଏକ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ମୃଗଚର୍ମ ଓ ଏକ ଦିବ୍ୟ କମଣ୍ଡଳୁ ଅବତରିଲା, ସବୁ ଶୁକଙ୍କ ପାଇଁ । ଏହି ନୂତନ ଶିଶୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଡ଼ ହେଲେ । ବ୍ୟାସ, ଶିକ୍ଷାର ବିଧି ଜାଣିଥିବା, ତାଙ୍କ ଉପନୟନ କଲେ । ଜନ୍ମ ସହିତ, ସମସ୍ତ ଵେଦ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲା, ଯେପରି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଆଗରୁ ମିଳିଥିଲା । ଘୃତାଚୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ତୋତାର ଆକୃତି ଦେଖାଯିବାରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ନାମ ଶୁକ ରଖିଲେ । ଏହାପରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ବିଧିମତ ଉପନିଷ୍ଠାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ । ଶୁକ ସମସ୍ତ ଵେଦ, ତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଓ ସଂହିତା, ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଗୃହରେ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କଲେ । ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତା କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଲେ । ଶୁକଙ୍କୁ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରେମରେ ଉଠି, ତାଙ୍କୁ ବାହୁଡେ ଧରି ଅନେକଥର ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କଲେ । ବ୍ୟାସ, ଶୁକଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ବସାଇଲେ । ପରେ ବ୍ୟାସ ଶୁକଙ୍କ ବିବାହ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଶୀଘ୍ର ଏକ ସୁନ୍ଦର ତପସ୍ଵିକୁମାରୀ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ । ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛ, ବିବାହ କର, ଜ୍ଞାନୀ ଶୁକ । ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବତା ଓ ପିତୃଦେବଙ୍କ ପୂଜା କର; ଏପରି ଏକ ସୁନ୍ଦରାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ମୋ ଋଣ ମୁକ୍ତ କର ।” ବ୍ୟାସ ଆଉ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ପୁଅ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଗତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିଛି ନାହିଁ; ଏହିପରି ତୁମେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଉ, ମୋର ଆଶା ପୂରଣ କର । ତୁମେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ମାଆ ବିନା ଜନ୍ମିଛ; ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ସୁରକ୍ଷିତ କର ।” ଏହିପରି ବ୍ୟାସ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଶୁକ, ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ୟାଗୀ ଥିଲେ ତଥାପି ପିତାପ୍ରତି ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଥିଲା, ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ଶୁକ କହିଲେ, “ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ୟାସଦେବ, ଆପଣ ଏପରି କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି? ମୋତେ ଠିକ୍ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ।” ବ୍ୟାସ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଛି; ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ତୁମକୁ ପାଇଛି । ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ଧନ ଦେବି; ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର ।” ଶୁକ କହିଲେ, “ମାନବ ଜଗତରେ କେଉଁ ସୁଖ ନିର୍ମଳ ଦୁଃଖରହିତ? ଯେଉଁ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଛୁଆଯାଏ, ତାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୁଖ କହନ୍ତି ନାହିଁ । ଯଦି ମୁଁ ବିବାହ କରେ, ମୁଁ ଜନୀକୁ ଆସ୍ରୟ କରିବି; ନିର୍ଭର ଥିବା ଲୋକ କ’ଣ ସୁଖ ପାଇପାରିବ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ? ଲୋହା କିମ୍ବା କାଠର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଲେ କେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ । ଏହି ଦେହ ମଳ ଓ ପେଶାବରୁ ଗଠିତ, ସ୍ତ୍ରୀ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏପରି; ଏହି ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଆନନ୍ଦ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ? ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମି ନାହିଁ, ଏହି ଗର୍ଭ ପ୍ରତି କ’ଣ ମୋର ଆସକ୍ତି? ଆଗାମୀରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଗର୍ଭ ଜନ୍ମ ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ । ମଳ ମଧ୍ୟର ଏହି ସୁଖକୁ ଛାଡ଼ି, ଆତ୍ମାନନ୍ଦକୁ କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କରିବି? ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସେ ଅତି ଲୋଭୀ ହୁଏନାହିଁ । ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ବେଦ ହିଁ ହିଂସା ଓ କର୍ମ ମାର୍ଗରେ ନେଇଯାଏ । ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସାଗରରେ ଡୁବିଛନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ବନ୍ଧିତ, ସେ କିପରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ? ଯେପରି ଏକ ରୋଗୀ ଡାକ୍ତର ଅନ୍ୟ ରୋଗୀଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା କରେ, ଏହିପରି ଗୃହସ୍ଥ ଗୁରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଶିଷ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ । ମୁଁ ମୋର ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛି; ସଂସାର ନାମକ ସର୍ପଠାରୁ ଭୟଭୀତ ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଗତରେ ଚଳନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାଶ ଗତି ପରି; କେବେ ବିଶ୍ରାମ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦିନ ରାତି ଚାଲିଥାଏ । ନିଜ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଵେଷଣ ଛାଡ଼ି, ଏହି ସଂସାର ଜୀବନରେ କ’ଣ ସୁଖ ଅଛି? ମୂର୍ଖମାନେ ଯେଉଁ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ତାହା ମଳରେ ପୋକାର ସୁଖ ପରି । ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ତଥାପି ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂର୍ଖମାନେଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ କୁକୁର, ଗଧା ଓ ଶୁଆର ପରି । ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ଓ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଲୋକ ସଂସାର ବନ୍ଧନରେ ରହେ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ?