ଏହି ଉତ୍କଳିତ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଇଳାଙ୍କୁ ନେଇ। ଏକ ଦିନ ବୁଧ ଦେବ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅନେକ ନାରୀମାନେ ଇଳାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିବା, ତାଙ୍କର ଶୋଭା ଓ ଆକର୍ଷଣ ଦେଖି ମନରେ ଆଶା କଲେ। ଇଳା ମଧ୍ୟ ବୁଧଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ବାବଦେ ଚାହିଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମରେ ଏକତା ହେଲା। ଏହି ସଂଯୋଗରୁ, ବୁଧ ଦେବ ଇଳାଙ୍କୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଦେଲେ—ପୁରୁରବା, ଯେଉଁଥି ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ସମୟରେ, ଇଳା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଚିନ୍ତିତ ମନେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁରବାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ପରିବାର ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଦୟାରେ ଭରି, ଶିବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଶିବ ଦେବ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ଵର ଦେଲେ; ବଶିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ଯେପରି ତାଙ୍କ ରୂପ ପୁନର୍ବାର ଲଭିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଲେ। ଶିବ ଦେବ ନିଜ ଅମୃତ ମୂଳ୍ୟ ବାଣୀରେ କହିଲେ—"ଏକ ମାସ ରାଜା ପୁରୁଷ ରୂପରେ ରହିବେ, ଏକ ମାସ ନାରୀ ରୂପରେ ରହିବେ।" ଏହି ଵର ପାଇଁ, ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ରାଜ୍ୟ ନ୍ୟାୟରେ ଶାସନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନାରୀ ରୂପରେ ରାଜା ଦେବୀ ମହଲରେ ବସିଥିଲେ; ପୁରୁଷ ରୂପରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଜନସାଧାରଣ ଏହି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ପୁରୁରବା ଯୁବା ହେବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସିଂହାସନ ଦେଇ ନିଜେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠି ରାମ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ, ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ନବ-ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ପାଇଲେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଭକ୍ତିରେ ଭରି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଲେ। ଦେବୀ ଦୟାମୟୀ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ଶୁଭଦାୟିନୀ ରୂପେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ଦେବୀ ସିଂହାସନରେ ବସି, ଚମକୁଥିବା ରୂପରେ, ଭାରୁଣୀ ମଦରେ ମସ୍ତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ହସୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ପ୍ରକଟିଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି ଇଳା ଭକ୍ତିରେ ଭରି, ମୁଣ୍ଡ ଧରି ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଇଳା କହିଲେ—"ହେ ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳକୁ ଉପଯୋଗୀ। ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଅର୍ପିତ ଚରଣ ମାଳା, ଆପଣ ଅଭିଷ୍ଟ ଦେବା, ମୁକ୍ତି ଦେବା, ମାତୃ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।" "ହେ ମା, ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିବେ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମାନବ ରୂପ ନେଇଥିବେ? ମହାର୍ଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଅବାକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଦୟା ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଉଛି।" "ଶମ୍ଭୁ, ହରି, ପଦ୍ମଜ, ମଘବନ୍, ରବି, ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ସୋମ—ଏହି ସବୁ ଦେବତା ଓ ଭାସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ମଣିଷ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣ ବୁଝିପାରିବ?" "ଅପାର ଚମକର ମାଳିକ ବିଷ୍ଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ରୂପରେ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ସମୁଦ୍ରଜ ଦେବା ରୂପରେ ଜାଣିଛନ୍ତି। କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ରାଜସ ଉମା ରୂପରେ, କିଏ ତାମସ ରୂପରେ ଜାଣିପାରିବ? ନିର୍ଗୁଣ ରୂପରେ ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?" "ମୁଁ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିର, ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶଳ କେଉଁଠି? ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଭବାନୀ, ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆପଣ ଦୟା କରନ୍ତି।" "ହରି ଓ ପଦ୍ମଜ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ମଧୁସୂଦନ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରି ଆନନ୍ଦ ନାପାଇ। ଆଦିପୁରୁଷ ଆପଣଙ୍କ ପାଦକୁ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରି, ହାତ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।" "ହରି ଆପଣଙ୍କ ପାଦର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ଆଦିପୁରୁଷ ଆନନ୍ଦ ଭରିଥିବା। ତଥାପି, ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ, ଆପଣ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ କରନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ପତି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖ ପାଇଥିବା।" "ହେ ଦେବୀ, ଆପଣ ସଦା ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତ ଓ ବିଶାଳ ଛାତିରେ ବସନ୍ତି, ଏକ ଶୋଭାମୟ କୌଚ ଭଳି, ଘନ ମେଘରେ ଚମକୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି। ସେ ଦେବତାମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ଯାନ ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏହି ଜଗତର ନାୟକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।" "ହେ ମା, ଯଦି ଆପଣ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଛାଡିଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଉପାସନା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯିବେ; ଦେଖାଯାଏ, ଜନମାନେ ନିଜ ନିର୍ମଳ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଗୁଣ ହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେ ନିଜ ମାନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।" "ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ କଥା କଣ କହିବି—ଯୁବତୀମାନଙ୍କ କଥା କଣ କହିବି—ଏଠି ଯେଉଁ ଲୋକ ଦିନ ରାତି ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି କଥା କଣ କହିପାରିବି, ଆପଣ ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିର।" "ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ ଆପଣ ପୁରୁଷ କି ନୁହେଁ, ହେ ଦେବୀ, କାରଣ ଆପଣ ଗୁଣ ସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ। ମୁଁ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଚାହୁଁଛି।" ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ସ୍ତୁତି କରି, ରାଜା ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ଦେବୀ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସଂଯୋଗ ଦେଲେ। ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ସ୍ଥିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜ ନୁହେଁ। ସୂତ କହିଲେ—ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ପୁରୁରବା ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ; ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୋଭାମୟ, ଓ ଜନମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାରେ ତତ୍ପର ଥିଲେ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନାମକ ଶୋଭାମୟ ନଗରରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜନସମ୍ପ୍ରତିରେ ଶାସନ ଦେଖାଇଲେ। ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରଣା, ପରଲୋକ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ଶାସନ ଏକାଧିକ ରହିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଉପାୟ—ସାମ, ଦାନ ଆଦି—ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା; ସେ ରାଜ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ରାଜା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ବଡ଼ ଦାନ ଦେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେରିଟି କଲେ। ତାଙ୍କର ଶୋଭା, ଗୁଣ, ଦାନ, ଚରିତ୍ର, ଧନ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଶୁଣି ଉର୍ବଶୀ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ ଓ ଏହି ରାଜାକୁ ଚାହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଉର୍ବଶୀ ମାନବ ଜଗତକୁ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କର ଗର୍ବ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାକୁ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚୟନ କଲେ।