ସମୟଟି ସେଇ, ଶିବ ଦେବ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଶିବାଙ୍କ ସହ ନିଜ ଚରମ ଲୀଳାରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଅନେକ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଶିବା, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରି ଅଂଶ ରହିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଞ୍ଚଳ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଥିବା ଦେଖି ବିଶ୍ୱମୁନିମାନେ ଆସିଲେ, ଶିବା ଲଜ୍ଜାରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରୁ ଉଠି, ଏକ ବସ୍ତ୍ର ନେଇ ନିଜକୁ ଢାକିଲେ, ଲଜ୍ଜା, କମ୍ପନ ଓ ଗର୍ବରେ ଭରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱମୁନିମାନେ ଏହି ଦମ୍ପତିର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଆନନ୍ଦ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦୂର କରି, ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଲଜ୍ଜା ଓ ଅଭିଲାଷାରେ ଭରି ଥିବା ଶିବାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିବ ଦେବ କହିଲେ, "ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି ଗଲୁ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବି।" ଶିବ ଦେବ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ, "ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେଉଁପୁରୁଷ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଭ୍ରମଣ କରିବେ, ସେ ମହିଳାରୂପ ଧାରଣ କରିବେ।" ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଅବଗୁଣ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଏଡ଼ି ଚାଲନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏହା ଅଜାଣି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତଥାପି ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗୀମାନେ ମହିଳା ହେଇଗଲେ। ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି ଗୁଡ଼ିଗଲେ, ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏଉଁଠାରେ ଏଉଁଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମହିଳା ରୂପରେ ସେ ଇଲା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଏଉଁଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧ ଏଉଁଠାରେ ଆସିଲେ। ବୁଧ, ଇଲାଙ୍କୁ ଅନେକ ନାରୀମାନେ ଘେରି ଦେଖିଲେ, ସେ ଚାରୁ, ରମ୍ୟ ଓ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ଇଲା ମଧ୍ୟ ବୁଧଙ୍କୁ ନିଜ ପତି ଭାବେ ଚାହିଲେ; ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମରେ ଏକତା ହେଲା। ଇଲାଙ୍କୁ ବୁଧ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୁରୁରବାସ ନାମକ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯିଏ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ମନରେ ଚିନ୍ତା ଭରି ଥିବା ଇଲା ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ କଲେ। ସେ ନିଜ ପରିବାର ଗୁରୁ ଶ୍ରୀ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଦୟାରେ ଭରି ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଶିବ ଦେବ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଇଛା ପୂରଣ କଲେ; ବଶିଷ୍ଠ ଚାହିଲେ ଯେ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ପୁରୁଷ ରୂପ ମିଳୁ। ଶିବ ଦେବ ନିଜ ଅମୃତ ମୂଳକ ବାଣୀ କହିଲେ, "ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ରୂପରେ, ଏକ ମାସ ମହିଳା ରୂପରେ ରହିବେ।" ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଜା ଘରକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦୟାରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଶାସନ କଲେ। ମହିଳା ରୂପରେ ସେ ରାଜପାଳେ ରହିଲେ, ପୁରୁଷ ରୂପରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ। ଲୋକମାନେ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ରାଜାକୁ ଦେଖି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। କ୍ରମେ, ପୁରୁରବାସ ଯୁବା ହେଲେ, ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଗଲେ। ସେ ଅନେକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ମନୋହର ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ନାରଦ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନବାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମ ଭରି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଲେ; ଦେବୀ ଗୁଣମୟୀ, ଉଦ୍ଧାରକାରିଣୀ, ଶୁଭା, ଦୟାମୟୀ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦେବୀ ସିଂହାସନରେ ବସି, ରମ୍ୟ ରୂପରେ, ବାରୁଣୀ ପାନରେ ମଦୋନ୍ମଦିତ ହୋଇ, ଚମକୁଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖା ଦେଲେ। ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦେବୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି, ପ୍ରେମରେ ଭରି ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଜଗତ୍ ମାତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଇଲା କହିଲେ, "ମାତା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିଛି, ଯାହା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତ। ମୁଁ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଆପଣଙ୍କ ମନ୍ଦାର ଚରଣକୁ ନମସ୍କାର କରିବି, ଆପଣ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ମାତା, ମୋକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଥିବା।" "ମାତା, ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି? ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିନାହନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଓ ଦୟା ଦେଖି, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଯାଇଛି।" "ଶମ୍ଭୁ, ହରି, ପଦ୍ମଜ, ମଘବାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧନର ଲୋକ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ସୋମ—ଏବଂ ଭାସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜାଣିପାରିନାହନ୍ତି। ଏକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଆପଣଙ୍କର ଗୁଣ ଜାଣିପାରିବ?" "ଅପାର ତେଜର ବିଷ୍ଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ସତ୍ତ୍ୱିକ, ସମୁଦ୍ର ଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦାତା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ରାଜସିକ ଉମା ଭାବରେ କିଏ ଜାଣିପାରିବ, କିମ୍ବା ତାମସିକ ରୂପରେ, ଓ ବେଦମାତା ଭାବରେ? କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?" "ମୁଁ ଅପରିପକ୍ୱ ମନ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିର, ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶଳ କିଏ? ମାତା, ଆପଣ ଦୟାମୟୀ, ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସେବା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାନ୍ତି।" "ହରି ଓ ପଦ୍ମଜ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ମଧୁସୂଦନ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ଆଦିପୁରୁଷ ଆପଣଙ୍କର ଚରଣକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପବିତ୍ର କରି, ହାତରେ ଶୁଭ କରନ୍ତି।" "ହରି ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଆତୁର, ଆଦିପୁରୁଷ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ, ଆପଣ ନିଜ ଚରଣରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରନ୍ତି, ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରଶଂସିତ ତାଙ୍କର ପତି ଭଲେ ଭଲେ ପ୍ରେମରେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।" "ମାତା, ଆପଣ ତାଙ୍କର ଚୌଡ଼ା ଶାନ୍ତ ଛାତିରେ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି, ଏକ ଶୋଭାମୟ ଶଯ୍ୟା ଭଳି, ଘନ ମେଘ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ୍ତି ଭଳି। ସେ ଯଦିଓ ଜଗତର ମାହାନ, ଆପଣଙ୍କ ଯାନ ଭଳି।" "ମାତା, ଯଦି ଆପଣ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇ, ଯଦିଓ ସେ ପୂଜିତ, ତଥାପି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତିହୀନ ହେବେ; ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ଲୋକମାନେ ଶାନ୍ତ, ଭାଗ୍ୟହୀନ, ଗୁଣହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ନିଜର।