ଏକ ସୁନ୍ଦର ଓ ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ ଥିଲା, ଯାହା ସାଲ, ତାଡ, ତମାଳ, ଚମ୍ପକ, କଠଳ, ଆମ୍ବ, ନିପା ଓ ମଧୁକ ଗଛମାନେରେ ଆବୃତ ଥିଲା । ମଧାବୀ ଲତାର ଛାୟା ତଳେ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଏକ ଶୋଭାମୟ ମଣ୍ଡପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଏଠାରେ ଦାଡିମ୍ବ, ନଡିଆ ଓ କଦଳୀ ଗଛମାନେ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ଚମେଳି, ମଲତୀ, କୁନ୍ଦ ଫୁଲର ଲତାମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ । ଅନେକ ହଂସ ଓ ବକ ଏଠାରେ ରହିଥିଲେ, କିଚକ ପକ୍ଷୀର ଡାକ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଞ୍ଜାଇ ଦେଉଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅରଣ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା । ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ପରିଚାରକ ଥିଲେ । ସେ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନେ ଓ କୋଇଲିର ମଧୁର ଗୀତ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ହଠାତ୍ ଜଣେ ନାରୀର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ଘୋଡା ମଧ୍ୟ ଏବେ ଜଣେ ମାଦିନୀ ହେଇଗଲା । ଏହି ଅଚମ୍ଭିତ ଘଟଣା ଦେଖି ରାଜା ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସେ ଅନେକଥର ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହା କ'ଣ ଘଟିଲା? କେଉଁଠି ଯିବି? ଏହି ନାରୀ ରୂପରେ ଘରକୁ କିପରି ଫେରିବି? ରାଜ୍ୟ କିପରି ପାଳିବି? କିଏ ମୋତେ ଏମିତି ଭ୍ରମ କଲା?" ଏହି ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ ଓ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ଲୋମହର୍ଷଣ! ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଦେବସମ ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ କିପରି ନାରୀ ହେଲେ? ଏହାର କାରଣ କ'ଣ? ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟରେ କଣ ଘଟିଲା? ତୁମେ ସବୁବୁଝି କହ।" ସୂତ କହିଲେ, "ଏକଥା ପୂର୍ବେ, ସନକ ଓ ତାଙ୍କ ସହଋଷିମାନେ ପାହାଡ଼ର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଦିଗବଳୟ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଉଥିଲା । ସେଇ ସମୟରେ, ମହାଦେବ ଶିବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଶିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ସହିତ କ୍ରୀଡ଼ାରତ ଥିଲେ, ଶିବା ଅପରିଚ୍ଛଦିତ ଓ ଅତି ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସି ହସୁଥିଲେ, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଆସିଥିବା ଦେଖି ଶିବା ଲଜ୍ଜାରେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଆଙ୍କରୁ ଉଠି, ଏକ ଚୀର ନିୟେ ଦେହ ଢାଙ୍କିଲେ, ଲଜ୍ଜା, କମ୍ପନ ଓ ଗର୍ବରେ ଭରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ଋଷିମାନେ ଏହି ଦମ୍ପତିର ମଧୁର ସମ୍ପର୍କ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ପଛକୁ ହଟି ନର-ନାରାୟଣ ଆଶ୍ରମକୁ ଚଲିଗଲେ । ଏପରି ଲଜ୍ଜାରେ ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଭରିଥିବା ଦେବୀକୁ ଦେଖି, ଶିବ ମୁସ୍କୁରାଇ କହିଲେ, "ତୁମେ କାହିଁକି ଏଭଳି ଲଜ୍ଜିତ ହେଲୁ? ମୁଁ ତୁମକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବି ।" "ଏହି ଦିନଠାରୁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଭ୍ରମରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନାରୀ ହେଇଯିବ ।" ଏହି ଶାପରେ ଏଠାର ଅନେକ ଦୋଷ ଥିବାରୁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଏଡ଼ାଇ ଚାଲନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସମେତ ନାରୀ ହେଇଗଲେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜା ଲଜ୍ଜାରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ବନଞ୍ଚଳରେ ଏଠୁ ଓଠୁ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହି ନାରୀ ରୂପରେ ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଇଳା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ସେଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ନାରୀ ଥିଲେ, ଇଳା ଅତି ରୂପବତୀ, ଚଳନ ଓ ଭାବର କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ । ଶ୍ରୀବୁଧ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମନରେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପ୍ରକଟ କଲେ । ଇଳା ମଧ୍ୟ ବୁଧଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଇଚ୍ଛା କଲେ । ଏହିପରି ଦୁହେଁ ମଧୁର ପ୍ରେମରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ । ତାଙ୍କୁ ନେଇ ବୁଧଙ୍କର ପୁତ୍ର ପୁରୁରବା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ହେଲେ । ଇଳା ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଗୁରୁ ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖି ଦୟାରେ ଭରିଯାଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାରୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ । ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ । ବଶିଷ୍ଠ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ମୋ ପ୍ରିୟ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁରୁଷ ରୂପ ପୁନଃ ପାଆନ୍ତୁ ।" ଶିବ ନିଜ ଅମୃତ ସମ କଥା କହିଲେ, "ଏଠାରୁ ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ଓ ଏକ ମାସ ନାରୀ ରୂପରେ ରହିବେ ।" ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ରାଜା ଘରକୁ ଫେରି ଗଲେ ଓ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କୃପାରେ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ । ସେ ନାରୀ ରୂପରେ ଥିଲେ ପାଳେସରେ ରହୁଥିଲେ, ପୁରୁଷ ରୂପରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି ଜନମାନସ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁରବା ବୟସ୍କ ହେଲେ, ସେ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଇ ବନକୁ ଚଲିଗଲେ । ସେ ଏହି ମନୋହର ଅରଣ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଥିଲା । ସେଠାରେ ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନବାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଲେ । ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜପ କଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭକ୍ତିରେ ଭରିଗଲା । ଏହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗୁଣମୟୀ, ମଙ୍ଗଳମୟୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ସେ ଦେବୀ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ଦୀପ୍ତିମୟ ଓ ଶୋଭାମୟ ଥିଲେ, ବାରୁଣୀ ପାନରେ ମତ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ନୟନ ଘୂରୁଥିଲା । ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି, ଇଳା ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ମାଥା ନମାଇ ଜଗତ୍ଜନନୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— "ମା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ । ଦେବମାନ୍ୟ ଯେଉଁ ଚରଣକୁ ସେବନ୍ତି, ଆମେ ତାହାକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଆପଣ ଇଚ୍ଛାଦାତ୍ରୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାତ୍ରୀ ମା ।" "ମା, ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି? ମୁନିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ସର୍ବଶକ୍ତି ଓ ଦୟା ଦେଖି, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଏ ।" "ଶମ୍ଭୁ, ହରି, ପଦ୍ମଜ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କୁବେର, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର—ଏମିତି ଅଷ୍ଟବସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଦୁର୍ବଳ ମଣିଷ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣକୁ ବୁଝିପାରିବ?