यद्राजा मुनयेऽन्धाय दत्ता पुत्री सुलोचना । कुरूपा गुणहीना वा नारी लक्षणवर्जिता
राजा जरासंधानं अंध ऋषीला आपली कन्या सुलोचना दिली, मग ती कुरूप असो, गुणरहित असो, किंवा शुभ लक्षण नसलेली असो.
पुत्री यदा भवेद्राजा तदान्धाय प्रयच्छति । ज्ञात्वान्धं सुमुखीं कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः
राजाच्या घरी कन्या असली की, तो ती अंध माणसाला देतो; तो अंध आहे हे माहीत असूनही, राजाने सुंदर मुलगी का दिली?
कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा । सूत उवाच - इति राज्ञो वचः श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै
हे ब्राह्मण, याचे कारण मला सांग, मी तुझ्या कृपेचा नेहमीच इच्छुक आहे. सूत म्हणाला — राजाचे हे बोल ऐकून परीक्षिताचा मुलगा—
द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच हसन्निव । व्यास उवाच - वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छर्यातिर्नाम पार्थिवः
द्वैपायन आनंदी मनाने, हसतासारखा त्याला म्हणाला. व्यास म्हणाले — वैवस्वताचा तेजस्वी पुत्र शर्याती नावाचा राजा होता.
तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः । राजपुत्र्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसंयुताः
त्याच्या चार हजार पत्नी होत्या, त्या सगळ्या राजकन्या, सुंदर आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होत्या.
पत्न्यः प्रेमयुताः सर्वाः प्रिया राज्ञः सुसम्मताः । एका पुत्री तु तासां वै सुकन्या नाम सुन्दरी
सर्व पत्नी प्रेमळ, राजाच्या आवडीच्या आणि मानाच्या होत्या; त्यांच्यात एकच कन्या होती, तिचे नाव सुकन्या, ती फार सुंदर होती.
पितुः प्रिया च मातॄणां सर्वासां चारुहासिनी । नगरान्नातिदूरेऽभूत्सरो मानससन्निभम्
ती वडिलांना आणि सर्व मातांना प्रिय होती, तिचा हास्य मनमोहक होता; नगरापासून फार दूर नव्हते, असे मानससरोवरासारखे एक सरोवर होते.
बद्धसोपानमार्गं च स्वच्छपानीयपूरितम् । हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्
त्या सरोवराला उतरायचे पायऱ्यांचे रस्ते होते, ते स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याने भरलेले होते, त्यात हंस, बगळे आणि चक्रवाक पक्षी रमलेले होते.
दात्यूहसारसाकीर्णं सर्वपक्षिगणावृतम् । पञ्चधाकमलोपेतं चञ्चरीकसुसेवितम्
त्या सरोवरात दात्यूह, सारस आणि इतर सर्व प्रकारचे पक्षी भरपूर होते, पाच प्रकारच्या कमळांनी ते सजलेले होते, आणि त्यावर मधमाश्या गुंजारव करत होत्या.
पार्श्वतश्च द्रुमाकीर्णं वेष्टितं पादपैः शुभैः । सालैस्तमालैः सरलैः पुन्नागाशोकमण्डितम्
त्याच्या काठावर विविध झाडे गर्दीने उभी होती, साळ, तमाळ, सरळ, पुन्नाग, अशोक अशा शुभ वृक्षांनी ते सजलेले होते.
वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् । जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा
वड, पिंपळ, कदंब, केळीचे घड, जांभूळ, बीजपूर, खजूर, पनस अशा झाडांनी ते शोभले होते.
क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः । यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः
त्या ठिकाणी तमालपत्र, नारळ, केतकी, सोन्याचे वृक्ष, शुभ्र जुईची जाळी आणि मल्लिका फुलांच्या गटांनी ते वेढलेले होते.
जम्ब्वाम्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् । पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम्
जांभूळ, आंबा, चिंच, करंज, कुडज अशा झाडांनी ते भरलेले होते; पलाश, नीम, खैर, बेल, आवळा यांच्याने ते सजलेले होते.
बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् । तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते
त्या ठिकाणी कोकीळांचा गोड आवाज आणि मोरांची केकावाणी घुमत होती; त्या सुंदर प्रदेशात झाडांच्या समूहाने वेढलेले—
भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः । ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः
भृगुवंशीय च्यवन ऋषी, शांत आणि तपस्वी, तिथे स्थिरावले होते; ते ठिकाण एकाकी आहे हे जाणून, त्यांनी एकाग्रतेने तप केला.
कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः । इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः
त्यांनी पक्के आसन लावले, मौन धारण केले, श्वासावर नियंत्रण मिळवले, इंद्रिये आवरली, अन्नत्याग केला आणि तपात मन लावले.
जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् । सवल्मीकोऽभवद्राजल्लँताभिः परिवेष्टितः
पाणी किंवा काहीही न घेता, ते पराम्बिकेचे ध्यान करत बसले होते; राजन, त्यांच्या अंगावर वेलबुट्या पसरल्या.
कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः । तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः
खूप काळ गेल्यावर, राजन, त्यांच्या भोवती मुंग्या जमा झाल्या; त्यामुळे तो ज्ञानी ऋषी सर्व बाजूंनी मातीच्या गोळ्यासारखा झाकला गेला.
कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः । आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम्
एकदा, राजन, एका राजाने आपल्या अनेक स्त्रियांमध्ये वेढलेला या सुंदर सरोवरात आनंद घेण्यासाठी प्रवेश केला.
शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले । क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे
शर्याती राजा सुंदर स्त्रियांच्या संगतीत, कमळांनी भरलेल्या त्या निर्मळ पाण्यात खेळण्यात मग्न झाला.
सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता । सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा
सुकन्या आपल्या सखींसोबत वनात गेली आणि फुलं वेचत, पक्ष्यासारखी चपळ आणि उत्साहीपणे भटकत होती.
सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा । चंक्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत्
सर्व दागिने घातलेली, चालताना पैंजण वाजत असताना, ती चालत चालत च्यवन ऋषींच्या वाळवंटाजवळ आली.
क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः । ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी
खेळण्यात गुंतलेली ती मुलगी त्या वाळवंटाजवळ बसली आणि त्याच्या छिद्रातून काजव्यांसारखी दोन प्रकाशरेषा चमकत आहेत असे तिने पाहिले.
किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे । गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी
हे काय असेल? असे विचारून, ती ते काढायचे ठरवते आणि तिच्या सडपातळ कंबरेने पटकन एक तीक्ष्ण काटा उचलला.
सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा । विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी
ती जवळ उभी राहून काहीतरी करण्याच्या तयारीत असताना, ऋषींनी तिला पाहिले; तिचे सुंदर केस वाऱ्यात उडत होते, जणू मदनाच्या प्रेयसीसारखी ती भटकत होती.
तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः । तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः
ती सुंदर दातांची मुलगी पाहून, कृश गळ्याचा, तपश्चर्येचा खजिना असलेला भृगुवंशीय ऋषी तिला म्हणाला, "हे काय आहे, कल्याणी?"
दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने । मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि
"अगं, मोठ्या डोळ्यांची, मी एक तपस्वी आहे, सुंदर मुखवाली. सडपातळ कंबरेच्या मुली, या काट्याने वाळवंट फोडू नकोस, दूर जा."
तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै । किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने
त्याने असे सांगितले तरी तिने काही ऐकले नाही; 'हे काय बरं?' असे म्हणत तिने त्या छिद्रात काट्याने त्याच्या डोळ्यांना टोचले.
दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका । क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च
दैवाच्या प्रेरणेने राजकन्येने ते टोचले आणि खेळता खेळता, 'मी काय केले?' असे मनात विचारत तिथून निघून गेली.
चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् । वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह
डोळ्यांना जखम झाल्यामुळे तो ऋषी फारच रागावला; वेदनेने त्रस्त होऊन त्याला मोठा संताप आणि दुःख झाले.