देवीभागवतपुराणम्

दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते । द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्रोऽरिष्टनेमिने

दहा मुली धर्माला, सत्तावीस मुली सोमाला, दोन मुली भृगुला आणि चार मुली अरिष्टनेमिला दिल्या.

द्वे चैवाङ्‌गिरसे कन्ये तथैवाङ्‌गिरसे पुनः । तासां पुत्राश्च पौत्राश्च देवाश्च दानवास्तथा

दोन मुली अङ्गिरसाला दिल्या, आणि पुन्हा दोन मुली त्यालाच दिल्या. त्यांच्यापासून पुत्र, नातवंडे, देव आणि दैत्य जन्मले.

जाता बलसमायुक्ताः परस्परविरोधकाः । रागद्वेषान्विताः सर्वे परस्परविरोधिनः । सर्वे मोहावृताः शूरा ह्यभवन्नतिमायिनः

ते सगळे बलवान, एकमेकांचे विरोधक, राग आणि द्वेषाने भरलेले, मोहाने झाकलेले, शूर आणि अत्यंत गर्विष्ठ असे जन्मले.

शर्यातिराजवर्णनम् ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् । सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

शर्यातिराजाचे वर्णन: "माझ्या भाग्यवान मित्रा, सूर्यवंशात जन्मलेल्या, धर्म जाणणाऱ्या राजांची वंशावळ मला सविस्तर सांग."

शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदाद्‌ऋषिसत्तमात्

"हे भारत, मी तुला सूर्यवंशाची वंशावळ सांगतो, जी मी पूर्वी श्रेष्ठ नारद ऋषीकडून ऐकली आहे."

एकदा नारदH श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे । आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः

एकदा, तेजस्वी नारद ऋषी आपल्या इच्छेप्रमाणे फिरत असताना, पवित्र सरस्वतीच्या सुंदर काठी असलेल्या आश्रमात आले.

प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा । ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात्

त्यांनी डोकं वाकवून नमस्कार केला आणि समोर उभे राहिले. त्यानंतर आदराने आसन देऊन, योग्य आदरातिथ्य केलं.

विधिवत्पूजयित्वा तं उक्तवान्वचनं त्विदम् । पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै

विधिप्रमाणे पूजा करून, त्यांनी असे म्हटले, "मुनिश्रेष्ठ, तुमच्या आगमनाने मी पावन झालो आहे."

कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् । राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले

"सर्वज्ञा, राजांच्या कथा मला सांग, ज्या त्यांच्या कर्तृत्वाने भरलेल्या आहेत आणि या सातव्या मनूच्या वंशात सांगितल्या आहेत."

तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्‌भुतम् । श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम्

"त्यांचा जन्म अद्वितीय आहे, कृत्ये अद्भुत आहेत. ब्राह्मण, मला सूर्यवंशाची सविस्तर माहिती ऐकायची आहे."

समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् । इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित्

"मुनिश्रेष्ठा, संक्षिप्त आणि सविस्तर दोन्ही प्रकारे मला सांग." अशा प्रकारे मी विचारल्यावर, राजन, परमार्थ जाणणाऱ्या नारदांनी—

उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् । नारद उवाच - शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम्

नारद आनंदाने हसत, सतीवतीच्या पुत्राला म्हणाले — ऐक, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वंशाची कथा मी सांगतो.

पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् । ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः

ही वंशकथा पवित्र आहे, कानाला गोड वाटणारी आहे, आणि धर्म, ज्ञान यांसारख्या गुणांनी युक्त आहे. प्रारंभी जगाचा सृष्टीकर्ता ब्रह्मा, जो नाभीच्या कमळातून उत्पन्न झाला —

विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः । सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान्

पुराणांमध्ये तो विष्णू म्हणून प्रसिद्ध आहे; तो सर्वज्ञ, सर्वकर्म करणारा, स्वयंभू आणि सर्वशक्तिमान आहे.

तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुतं पुरा । सृष्टिकामः शिवां ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम्

त्या विश्वात्म्याने प्राचीन काळी दहा हजार वर्षे तपस्या केली. सृष्टीची इच्छा धरून, त्याने शुभ देवीचे ध्यान केले आणि श्रेष्ठ शक्ती प्राप्त केली.

पुत्रानुत्पदयामास मानसाञ्छुभलक्षणान् । मरीचिः प्रथिस्तेषामभवत्सृष्टिकर्मणि

त्याने आपल्या मनातून शुभ लक्षणांनी युक्त पुत्र उत्पन्न केले; त्यामध्ये सृष्टीच्या कार्यात प्रथम मरिची झाला.

तस्य पुत्रोऽतिविख्यातः कश्यपः सर्वसम्मतः । त्रयोदशैव तस्यासन्भार्या दक्षसुताः किल

त्याचा सुप्रसिद्ध पुत्र कश्यप सर्वांच्या मान्यतेस पात्र ठरला; त्याला तेरापत्नी होत्या, त्या सर्व दक्षाच्या कन्या होत्या असे सांगितले जाते.

देवाः सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यक्षाश्च पन्नगाः । पशवः पक्षिणश्चैव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी

त्याच्यापासून सर्व देव, दैत्य, यक्ष, नाग, पशू आणि पक्षी यांचा जन्म झाला; म्हणून ही सृष्टी कश्यपाची म्हणून ओळखली जाते.

देवानां प्रथितः सूर्यो विवस्वान्नाम तस्य तु । तस्य पुत्रः स विख्यातो वैवस्वतमनुर्नृपः

देवतांमध्ये प्रसिद्ध सूर्य म्हणजे विवस्वान; त्याचा सुप्रसिद्ध पुत्र म्हणजे वैवस्वत मनु राजा.

तस्य पुत्रस्तथेक्ष्वाकुः सूर्यवंशविवर्धनः । नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः

त्याचा पुत्र म्हणजे इक्ष्वाकू, जो सूर्यवंश वाढवणारा ठरला; मनूचे एकूण नऊ पुत्र होते, त्यात इक्ष्वाकू ज्येष्ठ होता.

तेषां नामानि राजेन्द्र शृणुष्वैकमनाः पुनः । इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च

राजेंद्र, आता एकाग्र मनाने त्या पुत्रांची नावे पुन्हा ऐक — इक्ष्वाकू, नाभाग, धृष्ट, आणि शर्याति,

नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नृगो दिष्टश्च सप्तमः । करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः

नरिष्यंत, प्रांशु, नृग, सातवा म्हणजे दिष्ट, करूष आणि पृषध्र — हे नऊ मनुपुत्र म्हणून ओळखले जातात.

इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत । तस्य पुत्रशतं चासीज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान्

मनूचा पहिला पुत्र इक्ष्वाकू जन्माला आला; त्याला शंभर पुत्र होते, त्यात ज्येष्ठ आणि सद्गुणी विकुक्षी होता.

नवानां वंशविस्तारं संक्षेपेण निशामय । शूराणां मनुपुत्राणां मनोरन्तरजन्मनाम्

आता या नऊ मनुपुत्रांच्या, म्हणजे शूर वीरांच्या वंशाचा विस्तार थोडक्यात ऐक.

नाभागस्य तु पुत्रोऽभूदम्बरीषः प्रतापवान् । धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजापालनतत्परः

नाभागाचा पुत्र म्हणजे प्रतापी अंबरिष; तो धर्मज्ञ, सत्यवचन पाळणारा आणि प्रजापालनात तत्पर होता.

धृष्टात्तु धार्ष्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत । संग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा

धृष्टापासून धार्ष्टक नावाचा क्षत्रिय वंश निर्माण झाला, जो नंतर ब्राह्मणधर्मात गेला; ते युद्ध टाळणारे आणि ब्राह्मणकर्मात रमणारे होते.

शर्यातेस्तनयश्चाभूदानर्तो नाम विश्रुतः । सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता

शर्यातीचा पुत्र म्हणजे प्रसिद्ध अनर्त, आणि त्याची कन्या सुंदर आणि रूपवान सुकन्या होती.

च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाप्यन्धाय सुन्दरी । मुनिः सुलोचनो जातस्तस्याः शीलगुणेन ह

राजाने सुंदर सुकन्येचा विवाह अंध असलेल्या च्यवन ऋषींशी केला; तिच्या सद्गुणामुळे तिला सुलोचन नावाचा पुत्र झाला.

विहितो रविपुत्राभ्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम् । जनमेजय उवाच सन्देहोऽयं महान् ब्रह्मन् कथायां कथितस्त्वया

आम्हाला ऐकिवात आहे की, सूर्यपुत्र अश्विनी कुमारांनी त्याला दृष्टी दिली. जनमेजय म्हणाला — ब्राह्मण, या कथेत तू मोठा शंका निर्माण केली आहेस.