इति राजर्षिणा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । तमुवाच मुनिश्रेष्ठः प्रसन्नवदनो मुनिः
राजर्षीने विचारल्यावर सत्यवतीपुत्र व्यास, जो श्रेष्ठ ऋषी आहे, प्रसन्न चेहऱ्याने त्याला सांगू लागला.
व्यास उवाच - निशामय महाराज विस्तराद्गदतो मम । सोमसूर्यान्वयानां च तथान्येषां समुद्भवम्
व्यास म्हणाले - महाराज, मी तुला सोमवंश, सूर्यवंश आणि इतर वंशांची उत्पत्ती सविस्तर सांगतो, नीट ऐक.
विष्णोर्नाभिसरोजाद्वै ब्रह्माभूच्चतुराननः । तपस्तप्त्वा समाराध्य महादेवीं सुदुर्गमाम्
विष्णूच्या नाभीतील कमळातून चतुर्मुख ब्रह्मा उत्पन्न झाले. त्यांनी कठोर तप करून अत्यंत दुर्गम अशा महादेवीची उपासना केली.
तया दत्तवरो धाता जगत्कर्तुं समुद्यतः । नाशकन्मानुषीं सृष्टिं कर्तुं लोकपितामहः
देवीने वर दिल्यावर ब्रह्मदेवांनी सृष्टी निर्माण करण्यास सुरुवात केली, पण लोकपितामहाला मानवांची निर्मिती करता आली नाही.
विचिन्त्य बहुधा चित्ते सृष्ट्यर्थं चतुराननः । न विस्तारं जगामाशु रचितापि महात्मना
सृष्टीसाठी चतुर्मुख ब्रह्मा मनात अनेक प्रकारे विचार करू लागले, पण मोठ्या प्रयत्नानंतरही त्यांना मोठी सृष्टी पटकन निर्माण करता आली नाही.
(ससर्ज मानसान्पुत्रान्सप्तसंख्यान्प्रजापतिः) मरीचिरङ्गिरात्रिश्च वसिष्ठः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्चेति विख्याताः सप्तैते मानसाः सुताः
(त्यांनी मनातून सात पुत्रांची निर्मिती केली.) हे सातजण म्हणजे मरीचि, अंगिरस, अत्री, वसिष्ठ, पुलह, क्रतु आणि पुलस्त्य - हे सर्व प्रसिद्ध मनःपुत्र आहेत.
रुद्रो रोषात्समुत्पन्नोऽप्युत्सङ्गान्नारदोऽभवत् । दक्षोऽङ्गुष्ठात्तथान्येऽपि मानसाः सनकादयः
रुद्र जरी रागाने जन्माला आला, तरी त्याच्या मांडीवरून नारदाचा जन्म झाला. दक्षाच्या अंगठ्यापासून, तसेच त्याच्या मनातून, सनक व इतर ऋषी जन्मले.
वामाङ्गुष्ठाद्दक्षपत्नी जाता सर्वाङ्गसुन्दरी । वीरिणी नाम विख्याता पुराणेषु महीपते
दक्षाच्या डाव्या अंगठ्यापासून त्याची पत्नी, सर्वांगसुंदर आणि पुराणांत प्रसिद्ध असलेली वीरिणी, जन्माला आली.
असिक्नीति च नाम्ना सा यस्यां जातोऽथ नारदः । देवर्षिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः
तीच असिक्नी या नावानेही ओळखली जायची. तिच्या पोटी नारदाचा जन्म झाला, जो देवर्षी आणि ब्रह्माचा मानसपुत्र आहे.
जनमेजय उवाच - अत्र मे संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः । वीरिण्यां नारदो जातो दक्षादिति महातपाः
जनमेजय म्हणाला – ब्राह्मण, तुम्ही सांगितले की नारद वीरिणीच्या पोटी जन्मला, जी दक्षाची पत्नी आहे. पण नारद तर महान तपस्वी आहे. याबद्दल मला शंका आली आहे.
कथं दक्षस्य पत्न्यां तु वीरिण्यां नारदो मुनिः । जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मज्ञस्तापसोत्तमः
दक्षाच्या वीरिणी या पत्नीतून नारद ऋषी, जो धर्मज्ञ आणि श्रेष्ठ तपस्वी आहे, कसा जन्मला? कारण तो तर ब्रह्माचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो.
विचित्रमिदमाख्यातं भवता नारदस्य च । दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्वदस्व सविस्तरम्
तुम्ही सांगितलेली ही नारदाच्या जन्माची गोष्ट फारच विलक्षण आहे. दक्षाच्या पत्नीच्या पोटी त्याचा जन्म कसा झाला, ते कृपया सविस्तर सांगावे.
पूर्वदेहः कथं मुक्तः शापात्कस्य महामना । नारदेन बहुज्ञेन कस्माज्जन्म कृतं मुने
महामना, नारदाने पूर्वीचे शरीर शापामुळे कसे सोडले? आणि तो ज्ञानी नारद पुन्हा का जन्मला, हेही मला सांगावे.
व्यास उवाच - ब्रह्मणासौ समादिष्टो दक्षः सृष्ट्यर्थमादितः । प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयम्भुवा
व्यास म्हणाले – सृष्टीसाठी ब्रह्मदेवाने दक्षाला सुरुवातीला आज्ञा केली, 'स्वयंभू, वाढीसाठी तू प्रजांची निर्मिती कर.'
ततः पञ्चसहस्रांश्च जनयामास वीर्यवान् । दक्षः प्रजापतिः पुत्रान् वीरिण्यां बलवत्तरान्
मग दक्ष प्रजापतीने वीरिणीच्या पोटी मोठ्या सामर्थ्यवान अशा पाच हजार पुत्रांना जन्म दिला.
दृष्ट्वा तान्नारदः पुत्रान्सर्वान्वर्धयिषून्प्रजाः । उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः
दक्षाचे हे सर्व पुत्र प्रजा वाढवण्यास उत्सुक आहेत हे पाहून, काळानुसार नारद हसत म्हणाला.
भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्रष्टुकामाः प्रजाः कथम् । लोकानां हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः
पृथ्वीचे खरे स्वरूप न कळता तुम्ही प्रजा निर्माण करू इच्छिता? अशा रीतीने तुम्ही सर्व लोकांचे हसू व्हाल, यात शंका नाही.
पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यमः । कृत्तोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः
पृथ्वीचे माप समजून घेतल्यावरच कुठलाही उद्योग करावा. तेव्हा यश मिळते, अन्यथा नाही, हे निश्चित.
बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवस्तलम् । समुद्यताः प्रजाः कर्तुं कथं सिद्धिर्भविष्यति
अहो, तुम्ही खरंच बालिश आहात! पृथ्वीचे स्वरूप न कळता प्रजा निर्माण करायला निघालात, मग यश कसे मिळणार?
व्यास उवाच - नारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगतः । अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनिः किल
व्यास म्हणाले – नारदाने असे सांगितल्यावर, दैवी योगाने हऱ्यश्वांनी एकमेकांना म्हटले, 'मुनिने अगदी योग्य सांगितले.'
ज्ञात्व प्रमाणमुर्व्यास्तु सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः । इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः
पृथ्वीचे माप समजून घेतल्यावर आपण सहज प्रजा निर्माण करू, असे ठरवून ते सर्वजण पृथ्वी पाहायला निघाले.
तलं सर्वं परिज्ञातुं वचनान्नारदस्य च । प्राच्यां केचिद्गताः कामं दक्षिणस्यां तथापरे
पृथ्वीचे सर्व थर जाणून घेण्यासाठी आणि नारदाच्या सांगण्यावरून, काही पूर्वेकडे, काही दक्षिणेकडे गेले.
प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु कृतोत्साहाः समन्ततः । दक्षः पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पीडितस्तु शुचा भृशम्
काहींनी पश्चिम व उत्तर दिशेला जाऊन सर्वत्र पाहिले. आपले पुत्र सर्वत्र गेलेले पाहून दक्षाला फार दु:ख झाले.
अन्यानुत्पादयामास प्रजार्थं कृतनिश्चयः । तेऽपि तत्रोद्यताः कर्तुं प्रजार्थमुद्यमं सुताः
प्रजेच्या वाढीसाठी ठाम राहून त्याने दुसरे पुत्र निर्माण केले. तेही प्रजा निर्माण करण्याच्या कार्याला लागले.
नारदः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्वं यद्वचनं मुनिः । बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवः किल
नारदांनी त्यांना पाहून, पूर्वीप्रमाणेच बोलले, "अरे, किती बालिश आहात तुम्ही! या जगाचा खरा अर्थ न कळता, तुम्ही असं वागताय."
प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ताः केन हेतुना । श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः
तुम्ही लोकांनी संतती निर्माण करण्याचा विचार का केला, हे मला समजत नाही. ऋषींचं बोलणं ऐकून, ते खरं आहे असं समजून तुम्ही फसला आहात.
जग्मुः सर्वे यथापूर्वं भ्रातरश्चलितास्तथा । तान्सुतान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमवितः
ते सर्व पूर्वीप्रमाणेच निघून गेले, जसं त्यांचे भाऊ भरकटले होते. आपल्या मुलांना असं जाताना पाहून दक्षाला फार राग आला.
शशाप नारदं कोपात् पुत्रशोकसमुद्भवात् । दक्ष उवाच - नाशिता मे सुता यस्मात् तस्मान्नाशमवाप्नुहि
मुलांच्या दुःखातून आणि रागाने दक्षाने नारदाला शाप दिला, "तू माझी मुलं नष्ट केलीस, म्हणून तूही नष्ट होशील."
पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च । पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः
"या पापामुळे, अज्ञानी, तुला गर्भवास मिळेल. हवं असेल तर माझा मुलगा हो, कारण तूच माझ्या मुलांना भरकटवलंस."
इति शप्तस्ततो जातो वीरिण्यां नारदो मुनिः । षष्टिर्भूयोऽसृजत्कन्या वीरिण्यामिति नः श्रुतम्
असा शाप मिळाल्यावर, नारद ऋषी वीरिणीच्या पोटी जन्माला आले. असं ऐकलं आहे की, त्यांनी वीरिणीपासून पुन्हा साठ मुली निर्माण केल्या.