किमेतत्कारणं ब्रह्मन् यन्मोहमगमं तदा । विस्मृतं पूर्वविज्ञानं तन्मयस्तरसा कृतः
'हे ब्रह्मन्, त्या वेळी मला मोह कसा आला? माझे जुने ज्ञान विसरले गेले आणि मी पटकन गोंधळलो.'
एतन्मायाबलं ब्रह्मन्न जानेऽहं दुरत्ययम् । ज्ञानहानिकरं जातं मूलं मोहस्य विस्फुटम्
'हे ब्रह्मन्, ही मायाचं सामर्थ्य आहे, जी मला जिंकता येत नाही; ती ज्ञानाचा नाश करणारी आणि मोहाचा उगम आहे.'
अनुभूतं मया सम्यग्ज्ञातं सर्वं शुभाशुभम् । कथं त्वं जितवांस्तात तमुपायं वदस्व मे
माझ्या अनुभवातून मी सर्व शुभ आणि अशुभ गोष्टी पूर्णपणे समजून घेतल्या आहेत; पण वडील, तुम्ही हे सगळं कसं जिंकलंत, तो उपाय मला सांगा.
नारद उवाच विज्ञप्तोऽसौ मया धाता प्रीतिपूर्वमतः परम् । मामुवाच स्मितं कृत्वा पिता मे वासवीसुत
नारद म्हणाला: मी अशा प्रकारे विनंती केल्यावर, माझ्या वडिलांनी, जे वासवीचे पुत्र आहेत, प्रेमाने हसत मला सांगितले.
ब्रह्मोवाच दुर्जयैषा सुरैः सर्वैर्मुनिभिश्च महात्मभिः । तापसैर्ज्ञानयुक्तैश्च योगिभिः पवनाशनैः
ब्रह्मा म्हणाले: ही देवी सर्व देव, मोठे ऋषी, ज्ञानाने युक्त तपस्वी आणि केवळ वायूवर जगणारे योगी — या सर्वांसाठीही अजिंक्य आहे.
नाहं तां सर्वथा ज्ञातुं शक्तो मायां महाबलाम् । विष्णुर्ज्ञातुं न शक्तश्च तथा शम्भुरुमापतिः
मी त्या महान आणि बलवान मायेला कधीच पूर्णपणे ओळखू शकत नाही; विष्णू आणि उमापती शंभू देखील तिला जाणू शकत नाहीत.
दुर्ज्ञेया सा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी । कालकर्मस्वभावाद्यैर्निमित्तकारणैर्वृता
ती महा माया, जी सृष्टी निर्माण करते, पोसते आणि नष्ट करते, तिला समजून घेणं फार कठीण आहे; कारण ती काळ, कर्म, स्वभाव आणि इतर अनेक कारणांनी वेढलेली आहे.
शोकं मा कुरु मेधाविंस्तत्र मायामहाबले । न चैव विस्मयः कार्यो वयं सर्वे विमोहिताः
हे बुद्धिमान, त्या मायाशक्तीबद्दल दुःख करू नकोस; आणि आश्चर्यही वाटू देऊ नकोस, कारण आम्ही सर्वजण तिच्या मोहात पडलो आहोत.
नारद उवाच पित्रेत्युक्तस्तदा व्यास तमापृच्छ्य गतस्मयः । आगतोऽस्म्यत्र पश्यन्वै तीर्थानि च वराणि च
नारद म्हणाला: वडिलांनी असं सांगितल्यावर, मी त्यांना नमस्कार करून, गर्व बाजूला ठेवून, या पवित्र स्थळांना आणि उत्तम तीर्थांना पाहत इथे आलो आहे.
तस्मात्त्वमपि सन्त्यज्य मोहं कौरवनाशजम् । कालक्षयं सुखासीनः स्थानेऽस्मिन् कुरु सत्तम
म्हणून, तूही कौरवांच्या विनाशामुळे आलेला मोह सोडून, या ठिकाणी शांतपणे बस आणि आपला वेळ संपेपर्यंत इथेच राहा, कुरुवंशातील श्रेष्ठा.
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । निश्चयं हृदये कृत्वा विचरस्व यथासुखम्
आपण जे काही केले आहे, ते शुभ असो वा अशुभ, त्याचे फळ भोगावंच लागेल; हे मनाशी ठरवून, मनासारखं जग.
व्यास उवाच इत्युक्त्वा नारदो राजन् गतो मां प्रतिबोध्य च । अहं तच्चिन्तयन्वाक्यं यदुक्तं मुनिना तदा
व्यास म्हणाले: असं सांगून नारदांनी मला समजावून सांगितलं आणि निघून गेले; मग मी त्या ऋषीने सांगितलेल्या शब्दांचा विचार केला.
स्थितः सरस्वतीतीरे कल्पे सारस्वते वरे । कालातिवाहनायैतत्कृतं भागवतं मया
मी सरस्वतीच्या काठी, त्या उत्तम सारस्वत काळात, राहिलो आणि वेळ घालवण्यासाठी हे भागवत लिहिलं.
पुराणमुत्तमं भूप सर्वसंशयनाशनम् । नानाख्यानसमायुक्तं वेदप्रामाण्यसंश्रितम्
हे पुराण सर्वश्रेष्ठ आहे, सर्व शंका दूर करणारे आहे, विविध कथा असलेले आणि वेदांच्या प्रमाणावर आधारलेले आहे, राजन.
सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम । यथेन्द्रजालिकः कश्चित्पाञ्चालीं दारवीं करे
राजन, येथे कुठल्याही प्रकारे शंका करू नकोस; जसं एखादा जादूगार आपल्या हातात लाकडी द्रौपदीचं बाहुलं नाचवतो—
कृत्वा नर्तयते कामं स्वेच्छया वशवर्तिनीम् । तथा नर्तयते माया जगत्स्थावरजङ्गमम्
तो जसा त्या बाहुलीला आपल्या इच्छेप्रमाणे नाचवतो, तशीच माया या जगातील स्थावर आणि जंगम सृष्टीला नाचवते.
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सदेवासुरमानुषम् । पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं मनश्चित्तानुवर्तनम्
ब्रह्मापासून गवताच्या पात्यापर्यंत, देव, दैत्य, माणसं — सर्वजण पाच इंद्रियांनी युक्त आहेत आणि मन व चित्तानुसार वागत असतात.
गुणास्तु कारणं राजन् सर्वेषां सर्वथा त्रयः । कार्यं कारणसंयुक्तं भवतीति विनिश्चयः
राजन, तीन गुण हे सर्व गोष्टींचे कारण आहेत; प्रत्येक परिणाम नेहमीच कारणाशी जोडलेला असतो — हे नक्की.
भिन्नभिन्नस्वभावास्ते गुणा मायासमुद्भवाः । शान्तो घोरस्तथा मूढस्त्रयस्तु विविधा यतः
हे गुण मायेतून उत्पन्न होतात आणि त्यांचे स्वभाव वेगवेगळे असतात: शांत, उग्र आणि मूढ — म्हणून ते अनेक प्रकारचे आहेत.
तत्समेतः पुमान्नित्यं तद्विहीनः कथं भवेत् । न भवत्येव संसारे रहितस्तन्तुभिः पटः
माणूस नेहमीच या गुणांशी जोडलेला असतो; त्यांच्याशिवाय तो कसा राहील? जसं धाग्यांशिवाय कापड अस्तित्वात येऊ शकत नाही.
तथा गुणैस्त्रिभिर्हीनो न देहीति विनिश्चयः । देवदेहो मनुष्यो वा तिरश्चो वा नराधिप
म्हणून हे नक्कीच आहे की, तीन गुणांशिवाय कोणताही देह नसतो — तो दैवी असो, मानवी असो, पशू असो किंवा राजा असो.
गुणैर्विरहितो न स्यान्मृद्विहीनो घटो यथा । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयश्चामी गुणाश्रयाः
मातीशिवाय मडके जसं होत नाही, तसंच, ब्रह्मा, विष्णु आणि रुद्र हे तिघेही गुणांवरच अवलंबून आहेत.
कदाचित्प्रीतियुक्तास्ते तथाप्रीतियुताः पुनः । तथा विषादयुक्तास्ते भवन्ति गुणयोगतः
कधी कधी त्यांना आनंद मिळतो, तर कधी त्यांना अप्रसन्नता वाटते; तसेच, गुणांच्या प्रभावामुळे त्यांना दुःखही होते.
ब्रह्मा कदाचित्सत्त्वस्थस्तदा शान्तः समाधिमान् । प्रीतियुक्तो भवेत्सर्वभूतेषु ज्ञानसंयुतः
कधी कधी ब्रह्मा सत्त्वगुणात स्थिर असतो, तेव्हा तो शांत, एकाग्र, सर्व प्राण्यांमध्ये आनंदी आणि ज्ञानयुक्त असतो.
पुनः सत्त्वविहीनस्तु रजोगुणसमावृतः । तदा भवेद् घोररूपः सर्वत्राप्रीतिसंयुतः
पुन्हा जेव्हा सत्त्वगुण नसतो आणि रजोगुणाने व्यापलेला असतो, तेव्हा तो भयंकर रूपाचा आणि सर्वत्र आनंदरहित होतो.
यदा तमोगुणाविष्टो बाहुल्येन भवेद्विधिः । तदा विषादसम्पन्नो मूढो भवति नान्यथा
जेव्हा विधाता तमोगुणाने पूर्णपणे व्यापला जातो, तेव्हा तो दुःखाने आणि भ्रमाने भरून जातो — अन्यथा कधीच नाही.
माधवोऽपि सदा सत्त्वसंश्रितः सर्वथा भवेत् । यदा शान्तः प्रीतियुक्तो भवेज्ज्ञानसमन्वितः
माधव सुद्धा नेहमीच सर्व प्रकारे सत्त्वगुणाशी जोडलेला असतो; जेव्हा तो शांत, आनंदी आणि ज्ञानयुक्त असतो.
स एव रजआधिक्यादप्रीतिसंयुतो भवेत् । घोरश्च सर्वभूतेषु गुणाधीनो रमापतिः
पण जेव्हा रजोगुण प्रबळ होतो, तेव्हा तो आनंदरहित आणि सर्व प्राण्यांमध्ये भयंकर होतो — लक्ष्मीपती गुणांच्या अधीन असतो.
रुद्रोऽपि सत्त्वसंयुक्तः प्रीतिमाञ्छान्तिमान्भवेत् । रजोनिमीलितः सोऽपि घोरः प्रीतिविवर्जितः
रुद्र सुद्धा सत्त्वगुणाने युक्त असला की आनंदी आणि शांत असतो; पण रजोगुणाने झाकला गेला की तो भयंकर आणि आनंदरहित होतो.
तमोगुणयुतः सोऽपि मूढो विषादयुग्भवेत् । एते यदि गुणाधीना ब्रह्मविष्णुहरादयः
तमोगुण मिळाला की तोही भ्रमित आणि दुःखी होतो. जर ब्रह्मा, विष्णु आणि हरासुद्धा गुणांच्या अधीन असतील—