संग्रामस्तुमुलस्तत्र कृतस्तैस्तेन पुत्रकैः । हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा कालयोगतः
माझ्या मुलांनी त्या ठिकाणी जबरदस्त युद्ध केले; पण शत्रूच्या हातून, नियतीप्रमाणे, माझे सर्व मुलगे रणात मारले गेले.
राजा भग्नस्तु संग्रामादागतः स्वगृहं पुनः । श्रुतं मया मृताः पुत्राः संग्रामे भृशदारुणे
राजा युद्धात पराभूत होऊन पुन्हा घरी आला; आणि मला कळले की त्या भयंकर युद्धात माझे सर्व मुलगे मरण पावले.
स हत्वा मे सुतान्पौत्रान्गतो राजा बलान्वितः । क्रन्दमाना ह्यहं तत्र गता समरमण्डले
माझ्या मुलांना आणि नातवंडांना ठार मारून, बलवान राजा तेथे आला; मी रडत रडत त्या रणभूमीत गेले.
दृष्ट्वा तान्पतितान्पुत्रान्पौत्रांश्चदुःखपीडिता । विललापाहमायुष्मञ्छोकसागरसंप्लवे
माझे मुलं आणि नातवंडं पडलेली पाहून, मी दुःखाने व्याकुळ झाले; दीर्घायुषी, मी शोकाच्या समुद्रात बुडून मोठ्याने रडू लागले.
हा पुत्राः क्व गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना । दैवेनातिबलिष्ठेन दुर्वारेणातिपापिना
हाय माझ्या मुलांनो, आज कुठे गेला आहात? हाय, मी त्या दुष्टाने नष्ट केली आहे—त्या प्रचंड बलवान, थांबवता न येणाऱ्या आणि फार पापी दैवाने.
एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवान्मधुसूदनः । कृत्वा रूपं द्विजस्यागाद्वृद्धः परमशोभनः
तेव्हाच, तेथे भगवंत मधुसूदनाने द्विजाचा रूप घेतले आणि एक तेजस्वी वृद्ध म्हणून प्रकट झाला.
सुवासा वेदवित्कामं मत्समीपं समागतः । मामुवाचातिदीनां स क्रन्दमानां रणाजिरे
सुंदर वस्त्र घातलेला, वेदांचा जाणकार, तो माझ्या जवळ आला; मी अत्यंत दुःखी आणि रणांगणावर रडत असताना त्याने मला हाक मारली.
ब्राह्मण उवाच किं विषीदसि तन्वङ्गि भ्रमोऽयं प्रकटीकृतः । मोहेन कोकिलालापे पतिपुत्रगृहात्मके
ब्राह्मण म्हणाला: 'अगं सडपातळे, का एवढं दुःखी होतेस? हा गोंधळ उघड झाला आहे—पती, मुलं आणि घर यांच्याशी आसक्तीमुळे हा मोह तुझ्या बोलण्यात दिसतो.'
का त्वं कस्याः सुताः केऽमी चिन्तयात्मगतिं पराम् । उत्तिष्ठ रोदनं त्यक्त्वा स्वस्था भव सुलोचने
'तू कोण? कुणाची मुलगी? हे कोण आहेत? आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा विचार कर. उठ, रडणं सोड आणि मन शांत ठेव, सुंदर डोळ्यांनो.'
स्नानं च तिलदानं च पुत्राणां कुरु कामिनि । परलोकगतानां च मर्यादारक्षणाय वै
'मुलांसाठी स्नान कर आणि तिळदान कर, सुंदर स्त्री, कारण जे परलोकात गेले आहेत त्यांच्यासाठी योग्य विधी पाळणे आवश्यक आहे.'
कर्तव्यं सर्वथा तीर्थे स्नानं तु न गृहे क्वचित् । मृतानां किल बन्धूनां धर्मशास्त्रविनिर्णयः
'सर्व प्रकारे तीर्थातच स्नान करावं, कधीही घरी नाही; मृत नातेवाईकांसाठी धर्मशास्त्राचा हा निर्णय आहे.'
नारद उवाच इत्युक्त्वा तेन विप्रेण वृद्धेन प्रतिबोधिता । उत्थिताहं नृपेणाथ युक्ता बन्धुभिरावृता
नारद म्हणतो: त्या वृद्ध ब्राह्मणाने असं सांगितल्यावर माझे भान आलं; मग मी नातेवाईकांनी वेढलेली आणि राजासोबत उठले.
अग्रतो द्विजरूपेण भगवान्भूतभावनः । चलिताहं ततस्तूर्णं तीर्थं परमपावनम्
माझ्या पुढे द्विजाच्या रूपात सर्वांचा सर्जक भगवंत चालत होता; मग मी पटकन त्या पवित्र तीर्थाकडे गेले.
हरिर्मां कृपया तत्र पुंतीर्थे सरसि प्रभुः । नीत्वाह भगवान्विष्णुर्द्विजरूपी जनार्दनः
तेथे, करुणेने, हरि म्हणजे जनार्दनाने ब्राह्मणाच्या रूपात मला पवित्र पुम नावाच्या सरोवराजवळ नेले.
स्नानं कुरु तडागेऽस्मिन्पावने गजगामिनि । त्यज शोकं क्रियाकालः पुत्राणां च निरर्थकम्
'गजगामीणी, या पवित्र सरोवरात स्नान कर. शोक सोड, आता तुझ्या मुलांसाठी विधी करण्याचा काळ संपला आहे.'
कोटिशस्ते मृताः पुत्रा जन्मजन्मसमुद्भवाः । पितरः पतयश्चैव भ्रातरो जामयस्तथा
कोट्यावधी जन्मांमध्ये तुझे असंख्य मुलं मरण पावली; तसेच वडील, पती, भाऊ आणि जावईही गेले.
केषां दुःखं त्वया कार्यं भ्रमेऽस्मिन्मानसोद्भवे । वितथे स्वप्नसदृशे तापदे देहिनामिह
'या मनाच्या गोंधळात, या व्यर्थ आणि स्वप्नासारख्या दुःखद जगात, तू कुणासाठी दुःख करणार?'
नारद उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा तीर्थे पुरुषसंज्ञके । प्रविष्टा स्नातुकामाहं प्रेरिता तत्र विष्णुना
नारद म्हणतो: त्याची वचने ऐकून, मी विष्णूने प्रेरित होऊन पुरुष नावाच्या त्या पवित्र स्थळी स्नानासाठी गेले.
मज्जनादेव तीर्थेषु पुमाञ्जातः क्षणादपि । हरिर्वीणां करे कृत्वा स्थितस्तीरे स्वदेहवान्
तीर्थात फक्त बुडल्यावरही क्षणात पवित्रता मिळते; हरि, हातात वीणा घेऊन, आपल्या मूळ रूपात त्या काठी उभा होता.
उन्मज्ज्य च मया तीरे दृष्टः कमललोचनः । प्रत्यभिज्ञा तदा जाता मम चित्ते द्विजोत्तम
पाण्यातून वर येताच, मी काठी कमललोचनाला पाहिले; मग, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, माझ्या मनात त्याची ओळख झाली.
सञ्चिन्तितं मया तत्र नारदोऽहमिहागतः । हरिणा सह स्त्रीभावं प्राप्तो मायाविमोहितः
तेथे मी विचार करत असताना, मी नारद इथे आलो; हरिसोबत आम्ही मायेमुळे स्त्रीरूप घेतलं होतं.
इति चिन्तापरश्चाहं यदा जातस्तदा हरिः । मामाह नारदागच्छ किं करोषि जले स्थितः
अशा विचारात गुंतलेला असताना, मी बदललो तेव्हा हरिने मला विचारलं, 'नारद, ये! पाण्यात उभा राहून काय करतोस?'
विस्मितोऽहं तदा स्मृत्वा स्त्रीभावं दारुणं भृशम् । पुनः पुरुषभावश्च सम्पन्नः केन हेतुना
तेव्हा मला ती भयंकर स्त्रीची अवस्था आठवली आणि मी आश्चर्यचकित झालो; पुन्हा मी पुरुषरूपात आलो, पण हे कशामुळे घडलं याचा मला विचार आला.
; मायाप्राबल्यवर्णनम् नारद उवाच मां दृष्ट्वा नारदं विप्रं विस्मितोऽसौ महीपतिः । क्व गता मम भार्या सा कुतोऽयं मुनिसत्तमः
नारद म्हणाले: मला पाहून तो राजा आश्चर्यचकित झाला—'माझी बायको कुठे गेली? आणि हा मोठा ऋषी कोण?'
विललाप नृपस्तत्र हा प्रियेति मुहुर्मुहुः । क्व गता मां परित्यज्य विलपन्तं वियोगिनम्
तेथे तो राजा पुन्हा पुन्हा हंबरडा फोडू लागला—'अगं प्रिये, कुठे गेलीस? मला सोडून, विरहात तडफडणाऱ्या मला का टाकून गेलीस?'
विना त्वां विपुलश्रोणि वृथा मे जीवितं गृहम् । राज्यं कमलपत्राक्षि किं करोमि शुचिस्मिते
तुझ्याशिवाय, भरदार कंबरेच्या प्रिये, माझं घर आणि जीवन दोन्ही रिकामं वाटतं; कमळासारख्या डोळ्यांच्या, गोड हसणाऱ्या प्रिये, राज्याचा मला काय उपयोग?
न प्राणा मे बहिर्यान्ति विरहेण तवाधुना । गतो वै प्रीतिधर्मस्तु त्वामृते प्राणधारणात्
आता तुझ्या विरहात माझा श्वासही सुटत नाही; प्रेमाचा बंध तुटला, तरी तुझ्याशिवाय मी जगतो आहे.
विलपामि विशालाक्षि देहि प्रत्युत्तरं प्रियम् । क्व गता सा मयि प्रीतिर्याभूत्प्रथमसङ्गमे
मी तुझ्या आठवणीत रडतोय, मोठ्या डोळ्यांच्या प्रिये—मला काहीतरी उत्तर दे; आपल्या पहिल्या भेटीत जे प्रेम होतं, ते कुठे गेलं?
निमग्ना किं जले सुभ्रूर्भक्षिता मत्स्यकच्छपैः । गृहीता वरुणेनाशु मम दौर्भाग्ययोगतः
ती सुंदर भुवया असलेली माझी प्रिया पाण्यात बुडली का? मासे किंवा कासवांनी तिला खाल्लं का? की माझ्या दुर्दैवाने वरुणाने तिला उचलून नेलं?
धन्या सुचारुसर्वाङ्गि या त्वं पुत्रैः समागता । अकृत्रिमस्तु पुत्रेषु स्नेहस्तेऽमृतभाषिणि
तू खरोखर भाग्यवान, सुंदर अंगाची, कारण तू आपल्या मुलांसोबत होतीस; गोड बोलणाऱ्या प्रिये, तुझं मुलांवरचं प्रेम अगदी खरं होतं.