सम्पूर्णे दशमे मासि पुत्रो जातस्ततो मम । शुभेऽह्नि ग्रहनक्षत्रलग्नताराबलान्विते
दहाव्या महिन्यात, शुभ दिवशी आणि उत्तम नक्षत्र-ग्रहांच्या संयोगाने, मला पुत्र झाला.
बभूव नृपतेर्गेहे पुत्रजन्ममहोत्सवः । राजा परमसन्तुष्टो बभूव सुतजन्मतः
राजाच्या घरी पुत्रजन्माचा मोठा उत्सव झाला; पुत्रप्राप्तीमुळे राजा अत्यंत आनंदी झाला.
सूतकान्ते सुतं वीक्ष्य राजा मुदमवाप ह । अहं भूमिपतेश्चासं प्रिया भार्या परन्तप
सूतिकाळ संपल्यावर, राजाने आपल्या पुत्राला पाहून मोठा आनंद मिळवला; आणि मी, शत्रूंचा संहार करणारा, पृथ्वीच्या राजाची प्रिय पत्नी झाले.
ततो वर्षद्वयान्ते वै पुनर्गर्भो मया धृतः । द्वितीयस्तु सुतो जातः सर्वलक्षणसंयुतः
दोन वर्षांनी मला पुन्हा गर्भ राहिला; आणि दुसरा पुत्र झाला, जो सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होता.
सुधन्वेति सुतस्याथ नाम चक्रे नृपस्तदा । वीरवर्मेति ज्येष्ठस्य ब्राह्मणैः प्रेरितस्त्वयम्
त्या वेळी ब्राह्मणांच्या सांगण्यावरून राजाने आपल्या धाकट्या मुलाचे नाव सुधन्वा ठेवले, आणि मोठ्या मुलाचे नाव वीरवर्मा ठेवले.
एवं द्वादश पुत्राश्च प्रसूता भूपसम्मताः । मोहितोऽहं तदा तेषां प्रीत्या पालनलालने
अशा प्रकारे बारा मुलगे जन्मले, जे राजाला फार प्रिय होते; त्या काळी मी त्यांच्या प्रेमात इतकी गुंतले होते की त्यांची काळजी घेत, त्यांना वाढवत होते.
पुनरष्ट सुताः काले काले जाताः स्वरूपिणः । गार्हस्थ्यं मे ततः पूर्णं सम्पन्नं सुखसाधनम्
नंतर काळानुसार आणखी आठ मुलगे झाले, प्रत्येक वेगळ्या स्वभावाचा; त्यामुळे माझे गृहस्थाश्रम पूर्ण झाले आणि सुखाचे सर्व साधन मिळाले.
तेषां दारक्रियाः काले कृता राज्ञा यथोचिताः । स्नुषाभिश्च तथा पुत्रैः परिवारो महानभूत्
योग्य वेळी राजाने त्यांच्या लग्नाच्या सर्व जबाबदाऱ्या पार पाडल्या; सुना आणि मुलगे मिळाल्याने माझा परिवार फार मोठा झाला.
ततः पौत्रादिसम्भूतास्तेऽपि क्रीडारसान्विताः । आसन्नानारसोपेता मोहवृद्धिकरा भृशम्
नंतर नातवंडे आणि इतरही जन्मले, जे खेळण्यात रमायचे; ते नेहमी जवळ असायचे आणि त्यांच्यामुळे माझे मोह दिवसेंदिवस वाढत गेले.
कदाचित्सुखमैश्वर्यं कदाचिद्दुःखमद्भुतम् । पुत्रेषु रोगजनितं देहसन्तापकारकम्
कधी सुख, संपत्ती मिळायची, तर कधी अनपेक्षित दु:ख यायचे—माझ्या मुलांना आजार झाले की त्याचा त्रास माझ्या अंगावर यायचा.
परस्परं कदाचित्तु विरोधोऽभूत्सुदारुणः । पुत्राणां वा वधूनां च तेन सन्तापसम्भवः
कधी कधी मुलांमध्ये किंवा सुनांमध्ये मोठे भांडण व्हायचे, आणि त्यामुळे मनाला फार यातना व्हायच्या.
सुखदुःखात्मके घोरे मिथ्याचारकरे भृशम् । सङ्कल्पजनिते क्षुद्रे मग्नोऽहं मुनिसत्तम
हे मुनीश्रेष्ठा, सुख-दु:खाच्या या कठीण आणि खोट्या वागणुकीतून, लहानसहान इच्छा-आकांक्षांमध्ये मी पूर्णपणे बुडून गेले होते.
विस्मृतं पूर्वविज्ञानं शास्त्रज्ञानं तथा गतम् । योषाभावे विलीनोऽहं गृहकार्येषु सर्वथा
माझे आधीचे ज्ञान आणि शास्त्रांचे समज हळूहळू विसरले गेले; विवेक नसल्याने मी घरगुती कामात पूर्णपणे गुंतून गेले.
अहङ्कारस्तु सञ्जातो भृशं मोहविवर्धकः । एते मे बलिनः पुत्राः स्नुषाः सुकुलसम्भवाः
माझ्यात मोठा अहंकार निर्माण झाला, ज्यामुळे माझा मोह वाढला—'हे माझे बलवान मुलगे आहेत, आणि या सुना चांगल्या घरातल्या आहेत.'
एते पुत्राः सुसन्नद्धाः क्रीडन्ति मम वेश्मसु । धन्याहं खलु नारीणां संसारेऽस्मिन्नहो भृशम्
हे माझे मुलगे, शस्त्रांनी सज्ज होऊन, घरात खेळतात; या संसारात मी खरोखरच सर्व स्त्रियांमध्ये सर्वात भाग्यवान आहे, असे मला वाटू लागले.
नारदोऽहं भगवता वञ्चितो मायया किल । न कदाचिन्मयाप्येवं चिन्तितं मनसा किल
मी नारद, भगवंताच्या मायेमुळे फसवला गेलो; अशा प्रकारची कल्पना किंवा विचार माझ्या मनात कधीच आले नव्हते.
राजपत्नी शुभाचारा बहुपुत्रा पतिव्रता । धन्याहं किल संसारे कृष्णैवं मोहितस्त्वहम्
राजपत्नी म्हणून, चांगली वागणूक असलेली, अनेक मुलांची आई आणि पतीव्रता असल्याने मी स्वतःला या संसारात फार भाग्यवान समजू लागले—कृष्णा, अशा प्रकारे मी मोहात पडले.
अथ कश्चिन्नृपः कामं दूरदेशाधिपो महान् । अरातिभावमापन्नः पतिना सह मानद
मग एक मोठा राजा, जो दूरच्या देशाचा होता, माझ्या पतीवर शत्रुत्वाने वागू लागला, हे मान्यवर.
कृत्वा सैन्यसमायोगं रथैश्च वारणैर्युतम् । आजगाम कान्यकुब्जे पुरे युद्धमचिन्तयत्
त्याने मोठे सैन्य, रथ आणि हत्ती एकत्र करून, कण्यकुब्ज नगरीवर चाल करून आला आणि युद्ध करायचे ठरवले.
वेष्टितं नगरं तेन राज्ञा सैन्ययुतेन च । मम पुत्राश्च पौत्राश्च निर्गता नगरात्तदा
त्या राजाने आपल्या सैन्यासह नगराला वेढा घातला; तेव्हा माझे मुलगे आणि नातवंडे नगराबाहेर गेले.
संग्रामस्तुमुलस्तत्र कृतस्तैस्तेन पुत्रकैः । हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा कालयोगतः
माझ्या मुलांनी त्या ठिकाणी जबरदस्त युद्ध केले; पण शत्रूच्या हातून, नियतीप्रमाणे, माझे सर्व मुलगे रणात मारले गेले.
राजा भग्नस्तु संग्रामादागतः स्वगृहं पुनः । श्रुतं मया मृताः पुत्राः संग्रामे भृशदारुणे
राजा युद्धात पराभूत होऊन पुन्हा घरी आला; आणि मला कळले की त्या भयंकर युद्धात माझे सर्व मुलगे मरण पावले.
स हत्वा मे सुतान्पौत्रान्गतो राजा बलान्वितः । क्रन्दमाना ह्यहं तत्र गता समरमण्डले
माझ्या मुलांना आणि नातवंडांना ठार मारून, बलवान राजा तेथे आला; मी रडत रडत त्या रणभूमीत गेले.
दृष्ट्वा तान्पतितान्पुत्रान्पौत्रांश्चदुःखपीडिता । विललापाहमायुष्मञ्छोकसागरसंप्लवे
माझे मुलं आणि नातवंडं पडलेली पाहून, मी दुःखाने व्याकुळ झाले; दीर्घायुषी, मी शोकाच्या समुद्रात बुडून मोठ्याने रडू लागले.
हा पुत्राः क्व गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना । दैवेनातिबलिष्ठेन दुर्वारेणातिपापिना
हाय माझ्या मुलांनो, आज कुठे गेला आहात? हाय, मी त्या दुष्टाने नष्ट केली आहे—त्या प्रचंड बलवान, थांबवता न येणाऱ्या आणि फार पापी दैवाने.
एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवान्मधुसूदनः । कृत्वा रूपं द्विजस्यागाद्वृद्धः परमशोभनः
तेव्हाच, तेथे भगवंत मधुसूदनाने द्विजाचा रूप घेतले आणि एक तेजस्वी वृद्ध म्हणून प्रकट झाला.
सुवासा वेदवित्कामं मत्समीपं समागतः । मामुवाचातिदीनां स क्रन्दमानां रणाजिरे
सुंदर वस्त्र घातलेला, वेदांचा जाणकार, तो माझ्या जवळ आला; मी अत्यंत दुःखी आणि रणांगणावर रडत असताना त्याने मला हाक मारली.
ब्राह्मण उवाच किं विषीदसि तन्वङ्गि भ्रमोऽयं प्रकटीकृतः । मोहेन कोकिलालापे पतिपुत्रगृहात्मके
ब्राह्मण म्हणाला: 'अगं सडपातळे, का एवढं दुःखी होतेस? हा गोंधळ उघड झाला आहे—पती, मुलं आणि घर यांच्याशी आसक्तीमुळे हा मोह तुझ्या बोलण्यात दिसतो.'
का त्वं कस्याः सुताः केऽमी चिन्तयात्मगतिं पराम् । उत्तिष्ठ रोदनं त्यक्त्वा स्वस्था भव सुलोचने
'तू कोण? कुणाची मुलगी? हे कोण आहेत? आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा विचार कर. उठ, रडणं सोड आणि मन शांत ठेव, सुंदर डोळ्यांनो.'
स्नानं च तिलदानं च पुत्राणां कुरु कामिनि । परलोकगतानां च मर्यादारक्षणाय वै
'मुलांसाठी स्नान कर आणि तिळदान कर, सुंदर स्त्री, कारण जे परलोकात गेले आहेत त्यांच्यासाठी योग्य विधी पाळणे आवश्यक आहे.'