कथं च पुरुषो जातो ब्रूहि सर्वमशेषतः । कथं पुत्रास्त्वया जाताः कस्य राज्ञो गृहेऽञ्जसा
आणि पुन्हा पुरुषरूप कसे मिळवलेस? सर्व काही सविस्तर सांग — तुला मुले कशी झाली आणि कोणत्या राजाच्या घरी हे घडले?
एतदाख्याहि चरितं मायाया महदद्भुतम् । मोहितं च यया सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम्
ही मायेची अद्भुत कथा सांग, जिच्या प्रभावाने हे सर्व स्थावर-जंगम जग मोहात पडते.
न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वंस्तव कथामृतम् । सर्वग्रन्थार्थतत्त्वं च सर्वसंशयनाशनम्
तुझी अमृतासारखी कथा ऐकताना मला कधीच समाधान मिळत नाही; ती सर्व ग्रंथांचा खरा अर्थ सांगणारी आणि सर्व शंका दूर करणारी आहे.
; नारदेन स्वस्त्रीत्वप्राप्तिवर्णनम् नारद उवाच निशामय मुनिश्रेष्ठ गदतो मम सत्कथाम् । मायाबलं सुदुर्ज्ञेयं मुनिभिर्योगवित्तमैः
नारद म्हणाले: हे मुनीश्रेष्ठ, मी माझी खरी गोष्ट सांगतोय, नीट ऐक. मायेचे सामर्थ्य योगात पारंगत असलेल्या मुनींसाठीही समजणे फार कठीण आहे.
मायया मोहितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तमजया दुर्विभाव्यया
मायेच्या प्रभावाने हे संपूर्ण जग — स्थावर आणि जंगम, ब्रह्मापासून गवताच्या पात्यापर्यंत — या अजिंक्य आणि अगम्य शक्तीने मोहात पडले आहे.
कदाचित्सत्यलोकाद्वै श्वेतद्वीपे मनोहरे । गतोऽहं दर्शनाकाङ्क्षी हरेरद्भुतकर्मणः
क ведा, मी हरिच्या अद्भुत लीला पाहण्याची इच्छा धरून सत्यलोकातून सुंदर श्वेतद्वीपावर गेलो.
वादयन्महतीं वीणां स्वरतानविभूषिताम् । गायत्रं गायमानस्तु साम सप्तस्वरान्वितम्
मी सुंदर स्वरांनी सजवलेली मोठी वीणा वाजवत, सात स्वरांनी युक्त असे सामगान गात होतो.
दृष्टो मया देवदेवश्चक्रपाणिर्गदाधरः । कौस्तुभोद्भासितोरस्को मेघश्यामश्चतुर्भुजः
माझ्या दृष्टीस देवांचा देव, चक्रधारी, गदाधारी, कौस्तुभमणीने उजळलेला, मेघासारखा श्यामवर्णी आणि चार हातांचा असा भगवान आला.
पीताम्बरपरीधानो मुकुटाङ्गदराजितः । लक्ष्म्या सह विलासिन्या क्रीडमानो मुदा युतः
पिवळ्या वस्त्रांनी परिधान केलेला, मुकुट व दागिन्यांनी सुशोभित, लक्ष्मीसमवेत आनंदाने खेळणारा तो दिसला.
वीक्ष्य मां कमला देवी गतान्तर्धानमन्तिकात् । सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वभूषणभूषिता
मी तिथे गेल्यावर, सर्व गुणांनी संपन्न आणि सर्व अलंकारांनी सजलेली कमला देवी, त्याच्या जवळून अदृश्य झाली.
नारीणां प्रवरा कान्ता रूपयौवनगर्विता । सुप्रिया वासुदेवस्य वरचामीकरप्रभा
ती स्त्रियांच्या मध्ये श्रेष्ठ, रूप आणि तारुण्यावर गर्व असलेली, वासुदेवाची प्रिय, उत्तम सोन्यासारखी तेजस्वी होती.
अन्तर्गृहं गता दृष्ट्वा सिन्धुजां व्यञ्जनान्विताम् । मया पृष्टो देवदेवो वनमाली जगत्प्रभुः
ती अंतःपुरात गेल्यावर, तिने दागिन्यांनी सजलेली सिंधुजा पाहिली; मग मी वनमाळी, जगाचा प्रभू याला विचारले.
भगवन्देवदेवेश पद्मनाभ सुरारिहन् । कथं च मा गता दृष्ट्वा मामागच्छन्तमन्तिकात्
हे भगवंत, देवांचा देव, पद्मनाभ, देवदुश्मनांचा संहार करणारा, मी जवळ येताना तिला पाहूनसुद्धा ती माझ्याकडे का आली नाही?
नाहं विटो न वा धूर्तः तापसोऽहं जगद्गुरो । जितेन्द्रियो जितक्रोधो जितमायो जनार्दन
मी कुठलाही फसवा किंवा कपटी नाही; मी एक तपस्वी आहे, हे जगाच्या गुरू, मी इंद्रियांवर, रागावर आणि मायेवर विजय मिळवला आहे, हे जनार्दन.
नारद उवाच निशम्य वचनं किञ्चिद्गर्वयुक्तं जनार्दनः । उवाच मां स्मितं कृत्वा वीणावन्मधुरां गिरम्
नारद म्हणाले: माझ्या थोड्याशा गर्वयुक्त बोलणे ऐकून जनार्दन हसला आणि वीणेच्या गोड आवाजासारखी मधुर वाणी मला बोलला.
विष्णुरुवाच नारदैवंविधा नीतिर्न स्थातव्यं कदाचन । पतिं विनान्यसानिध्ये कस्यचिद्योषया क्वचित्
विष्णू म्हणाले: नारद, अशा प्रकारचं वर्तन कधीही योग्य नाही; पतीशिवाय कोणत्याही स्त्रीने दुसऱ्या पुरुषाच्या सान्निध्यात कधीही राहू नये.
माया सुदुर्जया विद्वन् योगिभिर्जितमारुतैः । सांख्यविद्भिर्निराहारैस्तापसैश्च जितेन्द्रियैः
माया फारच कठीण आहे, ज्ञानी; योगी, ज्यांनी श्वासावर नियंत्रण मिळवलं आहे, सांख्यशास्त्रज्ञ, उपवास करणारे, आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेले तपस्वी — यांनाही ती जिंकता येत नाही.
देवैश्च मुनिशार्दूल यत्त्वयोक्तं वचोऽधुना । जितमायोऽस्मि गीतज्ञ नैवं वाच्यं कदाचन
मुनीशार्दूल, अगदी देवांनीसुद्धा, तू आत्ता जे बोललास — 'मी माया जिंकली कारण मला गाणं येतं' — असं कधीही बोलू नये.
नाहं शिवो न वा ब्रह्मा जेतुं तां प्रभवोऽप्यजाम् । मुनयः सनकाद्याश्च कस्त्वं केऽन्ये क्षमा जये
मी शंकर नाही, ब्रह्मा नाही, किंवा त्यांचा मूळ स्त्रोतही नाही, की जिचा जन्म नाही अशा तिला जिंकू शकेन; सनकादी ऋषीही नाहीत — मग तू किंवा इतर कोण तिला जिंकू शकेल?
देवदेहं नृदेहं वा तिर्यग्देहमथापि वा । बिभृयाद्यः शरीरं च स कथं तां जयेदजाम्
कोणताही देव, मनुष्य किंवा प्राणी — कोणत्याही देहात असो — जिचा जन्म नाही अशा तिला कसा जिंकू शकेल?
त्रियुतस्तां कथं मायां जेतुं शक्तः पुमाम्भवेत् । वेदविद्योगविद्वापि सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः
तीन गुणांनी युक्त असलेल्या त्या मायेला, वेद आणि योग जाणणारा, सर्वज्ञ, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला पुरुषसुद्धा कसा जिंकू शकेल?
कालोऽपि तस्या रूपं हि रूपहीनः स्वरूपकृत् । तद्वशे वर्तते देही विद्वान्मूर्खोऽथ मध्यमः
काळसुद्धा, जो स्वतः निराकार असून तिला रूप देतो, तिच्या अधीन आहे; ज्ञानी असो, मूर्ख असो किंवा मध्यम, सर्व देहधारी तिच्या इच्छेनुसारच वागतात.
कालः करोति धर्मज्ञं कदाचिद्विकलं पुनः । स्वभावात्कर्मतो वापि दुर्ज्ञेयं तस्य चेष्टितम्
काळ कधी कधी धर्मात्म्यालाही असहाय बनवतो; तिचं आचरण स्वभावाने किंवा कर्माने असो, ते समजणं फार कठीण आहे.
नारद उवाच इत्युक्त्वा विरतो विष्णुरहं विस्मयमानसः । तमब्रवं जगन्नाथं वासुदेवं सनातनम्
नारद म्हणाले: असं बोलून विष्णू शांत झाला; मी, ज्याचं मन आश्चर्याने भरून गेलं होतं, त्या सनातन जगन्नाथ वासुदेवाला विचारलं.
रमापते कथंरूपा माया सा कीदृशी पुनः । कियद्बला क्व संस्थाना कस्याधारा वदस्व मे
लक्ष्मीपती, ती माया कशी आहे? तिचं रूप कसं आहे? तिचं बळ किती आहे, ती कुठे वास करते आणि कोणावर आधारलेली आहे — मला सांग.
द्रष्टुकामोऽस्मि तां मायां दर्शयाशु महीधर । ज्ञातुमिच्छामि तां सम्यक्प्रसादं कुरु मापते
मला ती माया पाहायची आहे, हे पृथ्वीचे धारक, ती मला लवकर दाखव; मी तिला पूर्णपणे जाणून घ्यायचं इच्छितो — कृपा कर, हे प्रभो.
विष्णुरुवाच त्रिगुणा साखिलाधारा सर्वज्ञा सर्वसम्मता । अजेयानेकरूपा च सर्वं व्याप्य स्थिता जगत्
विष्णू म्हणाले: ती तीन गुणांनी बनलेली आहे, सर्वांची आधार आहे, सर्वज्ञ आहे, सर्वांना प्रिय आहे, जिंकता न येणारी, अनेक रूपांची आणि संपूर्ण जगात व्यापून राहणारी आहे.
दिदृक्षा यदि ते चित्ते नारदारोहणं कुरु । गरुडे मत्समेतोऽद्य गच्छावोऽन्यत्र साम्प्रतम्
जर तुला ती पाहायची असेल, नारद, तर आज माझ्यासोबत गरुडावर बस; आपण लगेच दुसरीकडे जाऊ.
दर्शयिष्यामि ते मायां दुर्जयामजितात्मभिः । दृष्ट्वा तां ब्रह्मपुत्र त्वं विषादे मा मनः कृथाः
मी तुला ती माया दाखवीन, जी आत्मसंयम नसलेल्यांना जिंकता येत नाही; पण, हे ब्रह्मपुत्र, तिला पाहिल्यावर मनात खचू नकोस.
इत्युक्त्वा देवदेवो मां सस्मार विनतासुतम् । स्मृतमात्रस्तु गरुडस्तदागाद्धरिसन्निधौ
असं म्हणून देवांचा देव मला विनतेच्या पुत्राची आठवण करून दिली; आणि आठवण होताच गरुड लगेच हरिच्या समोर आला.