; दमयन्तीविवाहप्रस्ताववर्णनम् व्यास उवाच इति मे वचनं श्रुत्वा नारदः परमार्थवित् । मामाह च स्मितं कृत्वा पृच्छन्तं मोहकारणम्
व्यास म्हणाले: मी असं बोलल्यावर, नारद — जो परम सत्य जाणणारा आहे — तो हसत माझ्याकडे पाहून, मोहाचं कारण विचारणाऱ्या मला म्हणाला.
नारद उवाच पाराशर्य पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् । संसारेऽस्मिन्विना मोहं कोऽपि नास्ति शरीरवान्
नारद म्हणाले: पराशरपुत्रा, पुराणांचा जाणकारा, इतक्या खात्रीने तू का विचारतोस? या संसारात देह असलेला एकही जीव मोहाशिवाय नाही.
ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सनकः कपिलस्तथा । मायया वेष्टिताः सर्वे भ्रमन्ति भववर्त्मनि
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सनक, कपिल — हे सगळे मायेमुळे वेढले गेले आहेत आणि संसाराच्या मार्गावर भटकतात.
ज्ञानिनं मां जनो वेत्ति भ्रान्तोऽहं सर्वलोकवत् । शृणु मे पूर्ववृत्तान्तं प्रब्रवीमि सुनिश्चितम्
लोक मला ज्ञानी समजतात, पण मीही सर्व जगासारखा भरकटतो. आता मी तुला माझी पूर्वीची गोष्ट निश्चितपणे सांगतो, ऐक.
दुःखं मया यथा पूर्वमनुभूतं महत्तरम् । स्वकृतेन च मोहेन भार्यार्थे वासवीसुत
माझ्या स्वतःच्या मोहामुळे, पत्नीच्या इच्छेने, मी पूर्वी कसं मोठं दुःख भोगलं, हे मी तुला सांगतो, वासवीपुत्रा.
एकदा पर्वतश्चाहं देवलोकान्महीतलम् । प्राप्तो विलोकनार्थाय भारतं खण्डमुत्तमम्
एकदा मी पर्वत, देवांच्या लोकातून पृथ्वीवर, भारत देशाचं सौंदर्य पाहायला आलो.
भ्रमन्तौ सहितावुर्व्यां पश्यन्तौ तीर्थमण्डलम् । पावनानि च स्थानानि मुनीनामाश्रमाञ्छुभान्
आम्ही दोघं मिळून पृथ्वीवर भटकत होतो, तीर्थक्षेत्रं आणि ऋषींच्या पवित्र आश्रमांचं दर्शन घेत होतो.
शपथं देवलोकात्तु कृत्वा पूर्वं परस्परम् । चलितौ समयं चेमं सम्मन्त्र्य निश्चयेन वै
आम्ही देवलोकात एकमेकांना पूर्वी एक शपथ दिली होती. त्या ठरावावर ठाम राहून आम्ही निघालो.
चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते । शुभा वाप्यशुभा वापि न गोप्तव्या कदाचन
दोघांच्या मनात जे काही येईल — ते शुभ असो वा अशुभ — ते नेहमी एकमेकांना सांगायचं, कधीही लपवायचं नाही.
भोजनेच्छा धनेच्छापि रतीच्छा वा भवेदपि । यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम्
भूक लागली, धनाची इच्छा झाली किंवा इतर कोणतीही इच्छा मनात आली, ती एकमेकांना सांगायची.
इत्यावां समयं कृत्वा स्वर्गाद्भूलोकमागतौ । एकचित्तौ मुनीभूतौ विचरन्तौ यथेच्छया
अशा रीतीने आम्ही ठराव केला आणि स्वर्गातून पृथ्वीवर आलो. एकाच मनाने, ऋषींसारखे, मनसोक्त भटकत होतो.
एवं भ्रमन्तौ लोकेऽस्मिन्ग्रीष्मान्ते समुपागते । सञ्जयस्य पुरं रम्यं सम्प्राप्तौ नृपते पुनः
अशा प्रकारे जगात भटकताना, उन्हाळा संपता संपता आम्ही पुन्हा राजा संजयाच्या रम्य नगरीत पोहोचलो.
तेन सम्पूजितौ भक्त्या राज्ञा सम्मानितौ भृशम् । स्थितौ तत्र गृहे तस्य चातुर्मास्यं महात्मनः
तेथे त्या राजाने आम्हा दोघांचं भक्तीने स्वागत केलं, मोठ्या मानाने सन्मान केला आणि आम्ही त्याच्या घरी चार महिन्यांचा पावसाळा राहिलो.
वार्षिकाश्चतुरो मासा दुर्गमाः पथि सर्वदा । तस्मादेकत्र विबुधैः स्थातव्यमिति निश्चयः
पावसाळ्यातले चार महिने नेहमीच प्रवासासाठी कठीण असतात, म्हणून ज्ञानी लोकांनी ठरवलं आहे की या काळात एकाच ठिकाणी राहावं.
अष्टौ मासांस्तु प्रवसेत्सदा कार्यवशाद्द्विजः । वर्षाकाले न गन्तव्यं प्रवासे सुखमिच्छता
द्विजानंना कामासाठी आठ महिने घराबाहेर राहावं लागतं, पण ज्यांना सुख हवंय त्यांनी पावसाळ्यात प्रवास करू नये.
इति सञ्चिन्त्य मनसा सञ्जयस्य गृहे तदा । संस्थितौ मानितौ राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना
असं मनाशी ठरवून आम्ही त्या वेळी संजयाच्या घरी राहिलो, तिथे राजाने आम्हाला आदराने पाहुणचार केला.
दमयन्तीति विख्याता तस्य पुत्री महीपतेः । आज्ञप्ता परिचर्यार्थं सुदती सुन्दरी भृशम्
त्या राजाची सुप्रसिद्ध मुलगी दमयंती, अतिशय सुंदर आणि मोहक, तिला आमच्या सेवा करण्याची आज्ञा दिली गेली.
विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपुत्री कृतोद्यमा । सेवनं सर्वकाले च व्यदधादुभयोरपि
विवेक असलेली, मोठ्या डोळ्यांची राजकन्या नेहमीच उत्साहाने आमची सेवा करत होती.
स्नानार्थमुदकं काले भोजनं मृष्टमायतम् । मुखवासं तथा चान्यं यदिष्टं तद्ददाति सा
स्नानासाठी वेळेवर पाणी, चविष्ट आणि छान जेवण, तोंडाला सुगंधी पदार्थ आणि आम्हाला हवं ते सगळं ती देत असे.
मनोऽभिलषितान्कामानुभयोरपि कन्यका । व्यजनासनशय्यादीन्वाञ्छितानप्यकल्पयत्
त्या मुलीने आमच्या दोघांच्याही मनातले सगळे इच्छित पदार्थ, पंखा, आसन, शय्या आणि इतर हवे ते सर्व तयार करून दिलं.
एवं संसेव्यमानौ तु स्थितौ राज्ञो गृहे किल । वेदाध्ययनसंशीलावावां वेदव्रते रतौ
अशा प्रकारे आमची सेवा होत असताना आम्ही राजाच्या घरी राहत होतो आणि वेदाध्ययन व व्रत यामध्ये मन लावून होतो.
अहं वीणां करे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् । गायत्रं साम सुस्वादमगां कर्णरसायनम्
मी हातात वीणा घेऊन तिला उत्तम सूर लावले आणि कानाला गोड वाटतील अशी सामगानं गायली.
राजपुत्री तु तच्छ्रुत्वा सामगानं मनोहरम् । बभूव मयि रागाढ्या प्रीतियुक्ता विशारदा
ती सुंदर सामगानं ऐकून राजकन्या माझ्यावर प्रेम करू लागली, तिच्या मनात प्रेम आणि कौशल्य दोन्ही वाढले.
दिने दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धिं गतः परः । ममापि प्रीतियुक्तायां मनो जातं स्पृहापरम्
दररोज तिचं माझ्यावरचं प्रेम वाढत गेलं; तिच्या प्रेमळ वागणुकीमुळे माझ्याही मनात तीव्र ओढ निर्माण झाली.
मम तस्य च सा कन्या भोजनादिषु कर्हिचित् । अकरोदन्तरं किञ्चित्सेवाभेदं रसान्विता
ती कन्या कधीच माझ्या आणि पर्वताच्या जेवणासारख्या सेवेत फरक करत नसे, नेहमीच तिने मन लावून सेवा केली.
स्नानायोष्णजलं मह्यं पर्वताय च शीतलम् । दधि मह्यं तथा तक्रं पर्वतायाप्यकल्पयत्
माझ्यासाठी ती स्नानाला गरम पाणी देई आणि पर्वतासाठी थंड पाणी, मला दही आणि पर्वताला ताक देई.
शयनास्तरणं शुभ्रं मदर्थे पर्यकल्पयत् । प्रीत्या परमया यद्वत्पर्वताय न तादृशम्
माझ्यासाठी तिने अत्यंत स्वच्छ आणि सुंदर अंथरुण प्रेमाने लावलं, पण पर्वतासाठी तसं केलं नाही.
विलोकयति मां प्रेम्णा सुन्दरी न च पर्वतम् । ततोऽस्यास्तादृशं दृष्ट्वा पर्वतः प्रेमकारणम्
ती सुंदर मुलगी प्रेमाने माझ्याकडे पाहायची, पण पर्वताकडे नाही; हे पाहून पर्वताला तिच्या प्रेमाचं कारण समजलं.
मनसा चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ मां रहः सम्यग्ब्रूहि नारद सर्वथा
हे सगळं पाहून पर्वताच्या मनात आश्चर्य वाटलं, 'हे काय?' असं तो मनाशी विचारू लागला आणि एकांतात मला म्हणाला, 'नारद, सर्व काही सांग.'
राजपुत्री त्वयि प्रेम करोति मुदिता भृशम् । ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समन्ततः
राजकन्या तुझ्यावर खूप प्रेम करते, आनंदी आहे आणि तुला सर्व प्रकारचे खाण्यापिण्याचे पदार्थ प्रेमाने देते.