अध्यापनाय पुत्राणां पुरे तस्मिन्निवासितः । कर्णः कुन्त्या परित्यक्तो जातमात्रः शिशुर्यदा
त्या नगरीत राजपुत्रांना शिक्षण देण्यासाठी त्याची व्यवस्था केली होती. कर्ण, ज्याला कुंतीने जन्मताच टाकून दिले होते—
सूतेन पालितो नद्यां प्रान्तश्चाधिरथेन ह । दुर्योधनप्रियश्चाभूत्कर्णः शूरतमस्तथा
त्याला अधिरथ या सारथ्याने नदीच्या काठी वाढवले. कर्ण दुर्योधनाचा अत्यंत प्रिय झाला आणि फार पराक्रमी ठरला.
परस्परं विरोधोऽभूद्भीमदुर्योधनादिषु । धृतराष्ट्रस्तु सञ्चिन्त्य क्लेशं पुत्रेषु तेषु च
भीम, दुर्योधन आणि इतरांमध्ये परस्पर वैर निर्माण झाले. धृतराष्ट्राने आपल्या मुलांमध्ये हा कलह पाहून मनात त्रास घेतला.
निवासं कल्पयामास पाण्डवानां महात्मनाम् । विरोधशमनायैव नगरे वारणावते
पांडवांचा वाद शांत व्हावा म्हणून, धृतराष्ट्राने त्या महान पांडवांसाठी वाराणावत या नगरीत राहण्याची व्यवस्था केली.
दुर्योधनेन तत्रैव द्रोहाज्जतुगृहाणि वै । कारितानि च दिव्यानि प्रेष्य मित्रं पुरोचनम्
दुर्योधनाने कपटाने तिथेच लाक्षागृह बांधायला लावले आणि आपला मित्र पुरोचनालाही तिथे पाठवले.
श्रुत्वा जतुगृहे दग्धान्पाण्डवान्पृथया युतान् । पौत्रभावान्मुनिश्रेष्ठ मग्नोऽहं व्यसनार्णवे
लाक्षागृहात पांडव आणि पृथेसह जळून गेले असे ऐकून, हे श्रेष्ठ ऋषी, मी दुःखाच्या समुद्रात बुडून गेलो.
शोकातुरो भृशं शून्ये वने पश्यन्नहर्निशम् । दृष्टा मयैकचक्रायां पाण्डवा दुःखकर्शिताः
दुःखाने व्याकुळ होऊन मी रानात दिवसरात्र भटकत होतो. तिथेच एकचक्रा या गावी मला दुःखाने कृश झालेले पांडव दिसले.
ततस्तुष्टमनाश्चाहं जातः पार्थान्विलोक्य च । प्रेरितास्ते मया तूर्णं द्रुपदस्य पुरं प्रति
पांडवांना पाहून माझे मन आनंदित झाले. मी त्यांना लवकर द्रुपदाच्या नगरीकडे पाठवले.
ते गतास्तत्र दुःखार्ता विप्रवेषधराः कृशाः । मृगचर्मपरीधानाः सभायां संस्थितास्तदा
ते तिथे दुःखाने कृश, ब्राह्मणांचा वेष घेत, मृगाचर्म पांघरून, सभेत उभे राहिले.
कृत्वा पराक्रमं जिष्णुः स जित्वा द्रुपदात्मजाम् । चक्रुर्विवाहं मानिन्या पञ्चैव मातृवाक्यतः
अर्जुनाने आपली शौर्य दाखवून द्रुपदकन्येला जिंकले. मग आईच्या सांगण्यावरून पाचही भावांनी त्या मानिनीशी विवाह केला.
दृष्ट्वा विवाहं तेषां तु मुदितोऽहं भृशं तदा । ततो नागाह्वये प्राप्ताः पाञ्चालीसहिता मुने
त्यांचा विवाह पाहून मी फार आनंदी झालो. त्यानंतर, हे मुनी, पांडव पंचालांसह नागाह्वय या नगरीत पोहोचले.
निवासं खाण्डवप्रस्थं धृतराष्ट्रेण कल्पितम् । पाण्डवानां द्विजश्रेष्ठ वसुदेवसुतेन वै
धृतराष्ट्राने पांडवांसाठी, वसुदेवपुत्र कृष्णासह, खांडवप्रस्थ येथे राहण्याची व्यवस्था केली.
तर्पितः पावकस्तत्र विष्णुना सह जिष्णुना । राजसूयः कृतो यज्ञस्तदाहं मुदितोऽभवम्
तिथे अग्नीला, विष्णू आणि अर्जुनासह, तृप्त केले गेले. राजसूय यज्ञ केला गेला आणि मी अत्यंत आनंदित झालो.
दृष्ट्वाथ विभवं तेषां तथा मयकृतां सभाम् । दुर्योधनोऽतिसन्तप्तो दुरोदरमथाकरोत्
त्यांची समृद्धी आणि मायाने बांधलेली सभा पाहून दुर्योधन फारच जळफळला आणि त्याने वाईट कट आखला.
दुर्द्यूतवेदी शकुनिरनक्षज्ञश्च धर्मजः । हृतं राज्यं धनं सर्वं याज्ञसेनी च क्लेशिता
वाईट फासे खेळात शकुनीने खेळ केला, आणि धर्मराज युधिष्ठिर फसवला गेला. सर्व राज्य, धन आणि याज्ञसेनी द्रौपदी यांना दुःख सहन करावे लागले.
वने द्वादश वर्षाणि पाण्डवास्ते विवासिताः । पाञ्चालीसहितास्तेन दुःखं मे जनितं भृशम्
पांडव आणि द्रौपदी यांना बारा वर्षे वनवासात पाठवले गेले. त्यामुळे मला फार मोठे दुःख झाले.
एवं नारद संसारे सुखदुःखात्मके भृशम् । निमग्नोऽहं भ्रमेणैव जानन् धर्मं सनातनम्
नारद, हा संसार सुख-दुःखांनी भरलेला आहे आणि मी त्यात पूर्ण बुडालो आहे. मला सनातन धर्म माहिती असूनही, मी मोहामुळे भरकटतो.
कोऽहं कस्य सुतास्तेऽमी का माता किं सुखं पुनः । येन मे हृदयं मोहाद्भ्रमतीति दिवानिशम्
मी कोण? हे कोणाचे मुलं आहेत? आई कोण? पुन्हा सुख म्हणजे काय? अशा विचारांनी माझं मन मोहामुळे दिवस-रात्र भटकतं.
किं करोमि क्व गच्छामि सन्तोषो नाधिगच्छति । दोलारूढं मनो मेऽत्र चञ्चलं न स्थिरं भवेत्
मी काय करू? कुठे जाऊ? समाधान काही मिळत नाही. मन सतत द्विधा अवस्थेत डोलत राहतं, स्थिर राहत नाही.
सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ सन्देहं मे निवर्तय । तथा कुरु यथाहं स्यां सुखितो विगतज्वरः
तुम्ही सर्वज्ञ आहात, ऋषिश्रेष्ठा. माझा संशय दूर करा, आणि मला असा उपाय सांगा की मी सुखी आणि दुःखरहित होईन.
; दमयन्तीविवाहप्रस्ताववर्णनम् व्यास उवाच इति मे वचनं श्रुत्वा नारदः परमार्थवित् । मामाह च स्मितं कृत्वा पृच्छन्तं मोहकारणम्
व्यास म्हणाले: मी असं बोलल्यावर, नारद — जो परम सत्य जाणणारा आहे — तो हसत माझ्याकडे पाहून, मोहाचं कारण विचारणाऱ्या मला म्हणाला.
नारद उवाच पाराशर्य पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् । संसारेऽस्मिन्विना मोहं कोऽपि नास्ति शरीरवान्
नारद म्हणाले: पराशरपुत्रा, पुराणांचा जाणकारा, इतक्या खात्रीने तू का विचारतोस? या संसारात देह असलेला एकही जीव मोहाशिवाय नाही.
ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सनकः कपिलस्तथा । मायया वेष्टिताः सर्वे भ्रमन्ति भववर्त्मनि
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सनक, कपिल — हे सगळे मायेमुळे वेढले गेले आहेत आणि संसाराच्या मार्गावर भटकतात.
ज्ञानिनं मां जनो वेत्ति भ्रान्तोऽहं सर्वलोकवत् । शृणु मे पूर्ववृत्तान्तं प्रब्रवीमि सुनिश्चितम्
लोक मला ज्ञानी समजतात, पण मीही सर्व जगासारखा भरकटतो. आता मी तुला माझी पूर्वीची गोष्ट निश्चितपणे सांगतो, ऐक.
दुःखं मया यथा पूर्वमनुभूतं महत्तरम् । स्वकृतेन च मोहेन भार्यार्थे वासवीसुत
माझ्या स्वतःच्या मोहामुळे, पत्नीच्या इच्छेने, मी पूर्वी कसं मोठं दुःख भोगलं, हे मी तुला सांगतो, वासवीपुत्रा.
एकदा पर्वतश्चाहं देवलोकान्महीतलम् । प्राप्तो विलोकनार्थाय भारतं खण्डमुत्तमम्
एकदा मी पर्वत, देवांच्या लोकातून पृथ्वीवर, भारत देशाचं सौंदर्य पाहायला आलो.
भ्रमन्तौ सहितावुर्व्यां पश्यन्तौ तीर्थमण्डलम् । पावनानि च स्थानानि मुनीनामाश्रमाञ्छुभान्
आम्ही दोघं मिळून पृथ्वीवर भटकत होतो, तीर्थक्षेत्रं आणि ऋषींच्या पवित्र आश्रमांचं दर्शन घेत होतो.
शपथं देवलोकात्तु कृत्वा पूर्वं परस्परम् । चलितौ समयं चेमं सम्मन्त्र्य निश्चयेन वै
आम्ही देवलोकात एकमेकांना पूर्वी एक शपथ दिली होती. त्या ठरावावर ठाम राहून आम्ही निघालो.
चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते । शुभा वाप्यशुभा वापि न गोप्तव्या कदाचन
दोघांच्या मनात जे काही येईल — ते शुभ असो वा अशुभ — ते नेहमी एकमेकांना सांगायचं, कधीही लपवायचं नाही.
भोजनेच्छा धनेच्छापि रतीच्छा वा भवेदपि । यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम्
भूक लागली, धनाची इच्छा झाली किंवा इतर कोणतीही इच्छा मनात आली, ती एकमेकांना सांगायची.