स्मृतमात्रस्तु मात्रा वै ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । तरसैवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम्
माझ्या आईने मनातून मला आठवले आणि तिच्या मनातील भावना समजून मी झपाट्याने नागसाह्वय या नगरात आलो.
प्रणम्य मातरं मूर्ध्ना संस्थितोऽथ कृताञ्जलिः । तामब्रवं सुतप्ताङ्गीं पुत्रशोकेन कर्शिताम्
मी माझ्या आईला वाकून नमस्कार केला, हात जोडून तिच्यासमोर उभा राहिलो आणि पुत्रशोकाने कृश झालेल्या तिच्याशी बोललो.
मातस्त्वया किमाहूतो मनसाहं तपस्विनि । आज्ञापय महत्कार्ये दासोऽस्मि करवाणि किम्
आई, तू मला मनाने का बोलावलेस? मी तुझ्या आज्ञेची वाट पाहतोय. हे मोठे कार्य काय आहे? मी तुझा सेवक आहे, काय करावे सांग.
त्वं मे तीर्थं परं मातर्देवश्च प्रथितः परः । आगतश्चिन्तितश्चात्र ब्रूहि कृत्यं तव प्रियम्
आई, तूच माझ्यासाठी सर्वश्रेष्ठ तीर्थ आहेस, आणि सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ समजली जातेस. तुझ्या इच्छेने आणि स्मरणाने मी आलो आहे, मला तुझे आवडते कार्य सांग.
व्यास उवाच इत्युक्त्वाहं स्थितस्तत्र मातुरग्रे यदा मुने । तदा सा मामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिके
व्यास म्हणाले— असे म्हणून मी आईसमोर उभा राहिलो, आणि मग तिने भीष्माकडे पाहत मला असे सांगितले.
पुत्र तेऽद्य मृतो भ्राता पीडितो राजयक्ष्मणा । तेनाहं दुःखिता जाता वंशच्छेदभयादिह
माझ्या मुला, आज तुझा भाऊ राजयक्ष्मा या आजाराने मरण पावला आहे. त्यामुळे मला वंश नष्ट होईल या भीतीने फार दुःख झाले आहे.
तस्मात्त्वमद्य मेधाविन् मयाहूतः समाधिना । गाङ्गेयस्य मतेनात्र पाराशर्यार्थसिद्धये
म्हणूनच, बुद्धिमान मुला, मी आज तुझ्या ध्यानाने तुला बोलावले आहे. गंगेपुत्राच्या संमतीने, पाराशरपुत्राचा हेतू पूर्ण करण्यासाठी.
कुलं स्थापय नष्टं त्वं शन्तनोर्नामकारणात् । रक्ष मां दुःखतः कृष्ण वंशच्छेदोद्भवाद्द्रुतम्
शंतनूच्या नावासाठी हरवलेला वंश पुन्हा उभा कर. कृष्णा, मला या दुःखातून आणि वंश नष्ट होण्याच्या भीतीतून वाचव.
काशिराजसुते भार्ये भ्रातुस्तव यवीयसः । साधोर्विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनभूषिते
काशिराजाच्या कन्या, तुझ्या धाकट्या भावाच्या पत्न्या, त्या दोघी सद्गुणी आहेत आणि रूप व तारुण्याने शोभून दिसतात. त्या विचित्रवीर्याच्या पत्नी आहेत.
ताभ्यां सङ्गम्य मेधाविन् पुत्रोत्पादनकं कुरु । रक्षस्व भारतं वंशं नात्र दोषोऽस्ति कर्हिचित्
बुद्धिमान मुला, त्या दोघींशी संयोग करून संतती निर्माण कर. भारत वंशाचे रक्षण कर— यात कोणत्याही काळी दोष नाही.
व्यास उवाच इति मातुर्वचः श्रुत्वा जातश्चिन्तातुरो ह्यहम् । लज्जयाऽऽकुलचित्तस्तामब्रवं विनयानतः
व्यास म्हणाले— आईचे बोलणे ऐकून मी मनाने खूपच अस्वस्थ झालो आणि लाजेने गोंधळलेल्या मनाने नम्रपणे तिला म्हणालो.
मातः पापाधिकं कर्म परदाराभिमर्शनम् । ज्ञात्वा धर्मपथं सम्यक्करोमि कथमादरात्
आई, दुसऱ्याच्या पत्नीला स्पर्श करणे हे मोठे पाप आहे. धर्माचा मार्ग मला माहीत असूनही, मी हे आदराने कसे करू?
तथा यवीयसो भ्रातुर्वधूः कन्या प्रकीर्तिता । व्यभिचारं कथं कुर्यामधीत्य निगमानहम्
शिवाय, माझ्या धाकट्या भावाची पत्नी ही कन्या समजली जाते. मी वेदशास्त्र शिकलेलो असून, असा व्यभिचार मी कसा करू?
अन्यायेन न कर्तव्यं सर्वथा कुलरक्षणम् । न तरन्ति हि संसारात्पितरः पापकारिणः
अन्यायाने वंशाचे रक्षण कधीच करायला नको. कारण पाप करणारे पितर या संसारातून मुक्त होत नाहीत.
लोकानामुपदेष्टा यः पुराणानां प्रवर्तकः । स कथं कुत्सितं कर्म ज्ञात्वा कुर्यान्महाद्भुतम्
जो सर्व लोकांचा उपदेशक आहे आणि प्राचीन धर्मग्रंथांचा प्रचारक आहे, तो जाणूनबुजून वाईट कृत्य कसे करू शकतो? हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे.
पुनरुक्तो ह्यहं मात्रा रुदत्या भृशमन्तिके । पुत्रशोकातितप्ता या वंशरक्षणकाम्यया
माझ्या आईने, जी मुलाच्या दुःखाने फारच व्याकुळ होऊन रडत होती आणि वंश टिकवावा म्हणून इच्छित होती, तिने पुन्हा मला जवळ बोलावले.
पाराशर्य न ते दोषो वचनान्मम पुत्रक । गुरूणां वचनं तथ्यं सदोषमपि मानवैः
पाराशरपुत्रा, माझ्या सांगण्यावरून तू जे केलेस त्यात तुझी चूक नाही; मोठ्यांचे बोल, जरी काही दोष असले तरी, लोकांनी पाळावेत.
कर्तव्यमविचार्यैव शिष्टाचारप्रमाणतः । वचनं कुरु मे पुत्र न ते दोषोऽस्ति मानद
सदाचाराचा आधार घेऊन, मनात विचार न करता कर्तव्य पार पाडावे; म्हणून, माझ्या मुला, माझे सांगणे ऐक, तुझी काहीही चूक नाही, हे मानदायक.
पुत्रस्य जननं कृत्वा सुखिनी कुरु मातरम् । विशेषेण तु सन्तप्तां मग्नां शोकार्णवे सुत
मुलगा जन्माला घालून, आपल्या आईला सुखी कर; विशेषतः ती दुःखाच्या सागरात बुडालेली आणि फारच व्यथित आहे, हे मुला.
इति तां ब्रुवतीं श्रुत्वा तदा सुरनदीसुतः । मामुवाच विशेषज्ञः सूक्ष्मधर्मस्य निर्णये
ती असे बोलताना ऐकून, त्या वेळी नदीपुत्राने, जो सूक्ष्म धर्म समजण्यास कुशल आहे, मला विचारले.
द्वैपायन विचारोऽत्र न कर्तव्यस्त्वयानघ । मातुर्वचनमादाय विहरस्व यथासुखम्
द्वैपायन, येथे तुला काही विचार करायची गरज नाही; आईचे बोल ऐक आणि मनाप्रमाणे वाग.
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा मातुश्च प्रार्थनं तथा । निःशङ्कोऽहं तदा जातः कार्ये तस्मिञ्जुगुप्सिते
व्यास म्हणाले: त्याची व आईची विनंती ऐकून, त्या निंद्य कृत्यात मी मग शंका सोडून निर्धास्त झालो.
अम्बिकायां प्रवृत्तोऽहमृतुमत्यां मुदा निशि । मयि विमनसायां तु तापसे कुत्सिते भृशम्
रात्री, ऋतुमती अंबिकेकडे मी आनंदाने गेलो; पण तिने तपस्व्याला पाहून मनात खूपच अस्वस्थता वाटली.
शप्ता मया सा सुश्रोणी प्रसङ्गे प्रथमे तदा । अन्धस्ते भविता पुत्रो यतो नेत्रे निमीलिते
त्या पहिल्या प्रसंगी, सुंदर कंबरेच्या तिला मी शाप दिला: 'तू डोळे मिटलेस म्हणून, तुझा मुलगा आंधळा होईल.'
द्वितीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रहः पुनः । भविष्यति सुतः पुत्र काशिराजसुतोदरे
दुसऱ्या दिवशी, ऋषिश्रेष्ठा, जेव्हा माझ्या आईने पुन्हा एकांतात विचारले, तेव्हा मी सांगितले: 'काशीराजाच्या कन्येच्या उदरी तुझा मुलगा होईल.'
मयोक्ता जननी तत्र व्रीडानम्रमुखेन ह । विनेत्रो भविता पुत्रो मातः शापान्ममैव हि
तेथे, माझ्या आईला, जिने लाजेने मान खाली घातली होती, मी सांगितले: 'आई, माझ्या शापामुळे तुझा मुलगा आंधळा होईल.'
तया निर्भर्त्सितस्तत्र कठोरवचसा मुने । कथं पुत्र त्वया शप्ता पुत्रस्तेऽन्धो भविष्यति
तेथे तिने मला कठोर शब्दांत विचारले: 'मुला, तू आपल्या मुलाला कसा शाप दिलास, की तो आंधळा होईल?'
; व्यासस्वकीयमोहवर्णनम् व्यास उवाच वासवी चकिता जाता श्रुत्वा मे वाक्यमीदृशम् । दाशेयी मामुवाचेदं पुत्रार्थे भृशमातुरा
व्यास म्हणाले: माझे असे बोल ऐकून, वासवी घाबरली; ती दासीपुत्री, जी मुलासाठी फारच व्याकुळ होती, तिने मला असे सांगितले.
अम्बालिका वधूर्धन्या काशिराजसुता सुत । भार्या विचित्रवीर्यस्य विधवा शोकसंयुता
अंबालिका ही पुण्यवती वधू, काशीराजाची कन्या, विचित्रवीर्याची पत्नी आणि आता दुःखाने ग्रासलेली विधवा होती.
सर्वलक्षणसम्पन्ना रूपयौवनशालिनी । तस्यां जनय सङ्गं त्वं कृत्वा पुत्रं सुसम्मतम्
ती सर्व गुणांनी युक्त, रूप आणि तारुण्याने शोभलेली होती; तिच्याशी संग करून, सर्वांना मान्य होईल असा मुलगा जन्माला घाल.