समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् । राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः
आपल्या प्रिय संगिनींसह तो आपल्या वडिलांच्या आश्रमात गेला. राजकन्या आली आहे हे ऐकून त्याच्या मनात प्रेमाची लहर उमटली.
प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः । बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा
तो आपल्या मंत्र्यांच्या गराड्यात तिला भेटायला झपाट्याने गेला. अनेक दिवसांनी त्याने आपल्या मुलीला, जी मळकट कपडे घालून होती, पाहिले.
यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः । एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात्
यशोवतीने घडलेली सगळी हकीकत सविस्तर सांगितली. नंतर एकवीराशी एकत्र येऊन तिने त्याला मोठ्या आदराने घरी आणले.
पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् । पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा
शुभ दिवशी त्याने विधिपूर्वक लग्न लावले. त्यानंतर योग्य ते दान देऊन त्यांचा यथोचित सन्मान केला.
पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् । एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः
त्याने यशोवतीसोबत आपल्या मुलीला निरोप दिला. अशा प्रकारे लग्न पार पडल्यावर रमाचा पुत्र आनंदाने भरून गेला.
गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् । बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल । तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया
घरी पोहोचल्यावर त्याने आपल्या प्रियतमेबरोबर अनेक सुख उपभोगले. तिच्या पोटी कृतवीर्य नावाचा मुलगा झाला. त्याचा मुलगा कार्तवीर्य. हा वंश मी सांगितला.
; अम्बिकायाः नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनम् राजोवाच भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् । न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम्
राजा म्हणाला — भगवंता, आपल्या कमळासारख्या मुखातून जे दिव्य कथा-रस ओघळतो, त्याचे पान मला कधीच पुरेसे वाटत नाही; ते अमृतासारखे आहे.
विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम । हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा
आपण मला ही अद्भुत कथा सांगितली, हैहयांचा जन्म कसा झाला हे सविस्तर ऐकून मला मोठे आश्चर्य वाटले.
परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः । देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः
माझ्या मनात एक मोठी उत्सुकता आहे — लक्ष्मीचे स्वामी, सर्व देवांचे देव, जगाचा स्वामी, सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार करणारा विष्णू —
सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः । परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः
तो सर्वस्वी स्वतंत्र, अचल हरि, घोड्याचा अवतार घेऊन दुसऱ्याच्या अधीन कसा झाला?
एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् । सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्भुतम्
हे ब्रह्मन्, माझ्या या शंकेचे निरसन आपण आत्ताच करावे. आपण सर्वज्ञ आहात, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ आहात, ही अद्भुत कथा मला सांगा.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात्
व्यास म्हणाले — राजन, ऐका, मी या शंकेचे निराकरण सांगतो, जे मी पूर्वी श्रेष्ठ ऋषी नारदांकडून ऐकले.
ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः । सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः
नारद हा ब्रह्माचा मानसपुत्र, मोठा तपस्वी, सर्वज्ञ, सर्वत्र असणारा, शांत, सर्व लोकांना प्रिय आणि कवी आहे.
स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् । वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम्
एकदा तो श्रेष्ठ ऋषी पृथ्वीवर फिरत होता आणि मोठ्या वीणेवर सुंदर स्वर काढत होता.
बृहद्रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः । गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम्
बृहद्, रथंतर अशा सामगानांचे अनेक भेद गात, त्याचे गाणे अमृतासारखे वाटत होते, तो माझ्या आश्रमात आला.
शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् । निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा
तो सरस्वतीच्या काठी असलेल्या शम्याप्रास या पवित्र तीर्थस्थळी आला, जेथे श्रेष्ठ ऋषी राहतात, जे आनंद आणि ज्ञान देणारे आहे.
तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् । अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम्
तो ब्रह्मपुत्र, तेजस्वी नारद माझ्या आश्रमात आला हे पाहून मी सर्व स्वागत आणि पूजेची कृत्ये केली.
अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च । उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः
त्याच्या पायांना पाणी घालून, अर्घ्य देऊन, त्याला आसनावर बसवले आणि मग मी त्या तेजस्वी ऋषीच्या जवळ बसलो.
दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् । तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना
राजा, नारदांना शांत आणि विश्रांतीत पाहून, जे ज्ञानात पारंगत आहेत, मी त्यांना तुझ्या विचारलेल्या प्रश्नाबद्दल विचारले.
असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने । न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्क्वचित्
हे ऋषी, या निरर्थक संसारात जीवांना खरं सुख कुठे आहे? मी सर्व बाजूंनी विचार केला, पण कधीच, कुठेच, काहीच सुख दिसत नाही.
द्वीपे जातो जनन्याहं संत्यक्तस्तत्क्षणादपि । अनाश्रयो वने वृद्धिं प्राप्तः कर्मानुसारतः
मी एका बेटावर जन्मलो, आईने लगेच मला सोडून दिलं, मग मी वनात, कुठलाही आधार नसताना, कर्मानुसार वाढलो.
तपस्तप्तं मया चोग्रं पर्वते बहुवार्षिकम् । पुत्रकामेन देवर्षे शङ्करः समुपासितः
मी पर्वतावर अनेक वर्षे कठोर तप केले, हे दिव्य ऋषी, पुत्राच्या इच्छेने शंकराची भक्ती केली.
ततो मया शुकः प्राप्तः पुत्रो ज्ञानवतां वरः । पाठितस्तु मया सम्यग्वेदानां सार आदितः
मग मला शुक नावाचा पुत्र मिळाला, जो ज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ होता; मी त्याला वेदांचा सार सुरुवातीपासून व्यवस्थित शिकवला.
स त्यक्त्वा मां गतः क्वापि रुदन्तं विरहातुरम् । लोकाल्लोकान्तरं साधो वचनात्तव बोधितः
तो मला सोडून कुठेतरी गेला, मी विरहाने व्याकुळ होऊन रडत होतो; तुझ्या शब्दांनी जागृत होऊन, तो लोकातून लोकांत फिरला.
ततोऽहं पुत्रसन्तप्तस्त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् । मातरं मनसा कृत्वा सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलम्
मग मी पुत्राच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, मेरू पर्वत सोडला, मनात आईला धरून कुरुजंगलात आलो.
पुत्रस्नेहादतितरां कृशाङ्गः शोकसंयुतः । जानन्मिथ्येति संसारं मायापाशनियन्त्रितः
पुत्राच्या अत्याधिक प्रेमामुळे माझं अंग खूपच कृश झालं, मन दुःखाने भरलं; संसार खोटा आहे हे जाणूनही, मायाच्या पाशात अडकून राहिलो.
ततो राज्ञा वृतां ज्ञात्वा मातरं वासवीं शुभाम् । स्थितोऽत्रैवाश्रमं कृत्वा सरस्वत्यास्तटे शुभे
मग राजा वासवी या शुभ आईला निवडल्याचं कळलं, मी इथेच राहिलो, सरस्वतीच्या सुंदर तीरावर आश्रम बांधला.
शन्तनुः स्वर्गतिं प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता । पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता
शंतनूला स्वर्ग मिळाला; विदुरा आई दोन पुत्रांसह राहिली, ती सती भीष्माच्या संरक्षणाखाली होती.
चित्राङ्गदः कृतो राजा गङ्गापुत्रेण धीमता । कालेन सोऽपि मे भ्राता मृतः कामसमद्युतिः
गंगापुत्राने चित्तरांगदाला राजा केला; काळानुसार, तो माझा भाऊ, जो काम आणि तेजाने उजळला होता, तोही मेला.
ततः सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे । चित्राङ्गदं मृतं पुत्रं रुरोद भृशमातुरा
मग सत्यवती आई दुःखाच्या समुद्रात बुडाली; मृत पुत्र चित्तरांगदासाठी ती फारच रडली.