दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव । पश्य तं कुटिलापाङ्गि मनोभवसमं नृपम्
तो तुझ्या दर्शनाची आतुरतेने वाट पाहतो आहे, तुझ्या रूपगुणांची ख्याती ऐकून, वक्र कटाक्ष असलेल्या सुंदरी, तू त्या राजाला पाहा, जो कामदेवासारखा आहे.
कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे । पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः
मी त्याच्याशी तुझ्याबद्दल पूर्वीच, जाह्नवीच्या काठी बोलले आहे; त्यामुळे तो पूर्णपणे प्रेमात पडला असून, तुझ्या विरहाने व्याकुळ झाला आहे.
वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः । सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे
राजपुत्र तुझ्या सुंदर रूपाचे दर्शन घेण्याची इच्छा धरतो आहे; तिच्या शब्दांनी प्रभावित होऊन तिने मनाशी जाण्याचा निर्धार केला.
लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया । कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम्
ती लाज आणि भीतीने खूपच गोंधळली होती, नुकतीच तारुण्यात आलेली; 'मी कशी त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहू? मी तर अजून लहान मुलगी आहे,' असे तिच्या मनात आले.
स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती । यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ
'तो मला कामवश होऊन पकडेल,' अशी चिंता तिच्या मनात होती; म्हणून यशोवतीसोबत ती छावणीत जाऊन उभी राहिली.
स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी । तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत्
छावणीत ती फारच अस्ताव्यस्त आणि मळकट कपडे घालून आली; तिच्या मोठ्या डोळ्यांनी तिला पाहून राजपुत्र बोलू लागला.
दर्शनं देहि तन्वङ्गि तृषिते नयने मम । कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम्
'कृपया मला तुझे दर्शन दे, कृशांगिनी, माझी डोळे तुझ्या ओझ्याने तहानलेली आहेत;' त्याला प्रेमाने व्याकुळ पाहून, आणि तिला लाजेने झाकलेली पाहून,
नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती । राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति
चांगल्या वर्तनाची जाण असलेली, शिष्टाचार समजणारी यशोवती म्हणाली, 'राजपुत्रा, हिचे वडीलसुद्धा तिला तुला द्यायचे इच्छितात.'
एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव । कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम्
'हीही नक्कीच तुझी होईल; तुझा आणि तिचा संग निश्चित आहे. योग्य वेळेची वाट पहा, राजेंद्र, आणि तिला तिच्या वडिलांकडे घेऊन जा.'
स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः । स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः
'तो विवाहाची विधी करून तिला तुला देईल, हे नक्की.' तिचे बोलणे सत्य मानून, तो आपल्या सैन्यासह
समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् । राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः
आपल्या प्रिय संगिनींसह तो आपल्या वडिलांच्या आश्रमात गेला. राजकन्या आली आहे हे ऐकून त्याच्या मनात प्रेमाची लहर उमटली.
प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः । बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा
तो आपल्या मंत्र्यांच्या गराड्यात तिला भेटायला झपाट्याने गेला. अनेक दिवसांनी त्याने आपल्या मुलीला, जी मळकट कपडे घालून होती, पाहिले.
यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः । एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात्
यशोवतीने घडलेली सगळी हकीकत सविस्तर सांगितली. नंतर एकवीराशी एकत्र येऊन तिने त्याला मोठ्या आदराने घरी आणले.
पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् । पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा
शुभ दिवशी त्याने विधिपूर्वक लग्न लावले. त्यानंतर योग्य ते दान देऊन त्यांचा यथोचित सन्मान केला.
पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् । एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः
त्याने यशोवतीसोबत आपल्या मुलीला निरोप दिला. अशा प्रकारे लग्न पार पडल्यावर रमाचा पुत्र आनंदाने भरून गेला.
गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् । बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल । तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया
घरी पोहोचल्यावर त्याने आपल्या प्रियतमेबरोबर अनेक सुख उपभोगले. तिच्या पोटी कृतवीर्य नावाचा मुलगा झाला. त्याचा मुलगा कार्तवीर्य. हा वंश मी सांगितला.
; अम्बिकायाः नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनम् राजोवाच भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् । न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम्
राजा म्हणाला — भगवंता, आपल्या कमळासारख्या मुखातून जे दिव्य कथा-रस ओघळतो, त्याचे पान मला कधीच पुरेसे वाटत नाही; ते अमृतासारखे आहे.
विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम । हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा
आपण मला ही अद्भुत कथा सांगितली, हैहयांचा जन्म कसा झाला हे सविस्तर ऐकून मला मोठे आश्चर्य वाटले.
परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः । देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः
माझ्या मनात एक मोठी उत्सुकता आहे — लक्ष्मीचे स्वामी, सर्व देवांचे देव, जगाचा स्वामी, सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार करणारा विष्णू —
सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः । परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः
तो सर्वस्वी स्वतंत्र, अचल हरि, घोड्याचा अवतार घेऊन दुसऱ्याच्या अधीन कसा झाला?
एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् । सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्भुतम्
हे ब्रह्मन्, माझ्या या शंकेचे निरसन आपण आत्ताच करावे. आपण सर्वज्ञ आहात, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ आहात, ही अद्भुत कथा मला सांगा.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात्
व्यास म्हणाले — राजन, ऐका, मी या शंकेचे निराकरण सांगतो, जे मी पूर्वी श्रेष्ठ ऋषी नारदांकडून ऐकले.
ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः । सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः
नारद हा ब्रह्माचा मानसपुत्र, मोठा तपस्वी, सर्वज्ञ, सर्वत्र असणारा, शांत, सर्व लोकांना प्रिय आणि कवी आहे.
स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् । वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम्
एकदा तो श्रेष्ठ ऋषी पृथ्वीवर फिरत होता आणि मोठ्या वीणेवर सुंदर स्वर काढत होता.
बृहद्रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः । गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम्
बृहद्, रथंतर अशा सामगानांचे अनेक भेद गात, त्याचे गाणे अमृतासारखे वाटत होते, तो माझ्या आश्रमात आला.
शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् । निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा
तो सरस्वतीच्या काठी असलेल्या शम्याप्रास या पवित्र तीर्थस्थळी आला, जेथे श्रेष्ठ ऋषी राहतात, जे आनंद आणि ज्ञान देणारे आहे.
तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् । अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम्
तो ब्रह्मपुत्र, तेजस्वी नारद माझ्या आश्रमात आला हे पाहून मी सर्व स्वागत आणि पूजेची कृत्ये केली.
अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च । उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः
त्याच्या पायांना पाणी घालून, अर्घ्य देऊन, त्याला आसनावर बसवले आणि मग मी त्या तेजस्वी ऋषीच्या जवळ बसलो.
दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् । तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना
राजा, नारदांना शांत आणि विश्रांतीत पाहून, जे ज्ञानात पारंगत आहेत, मी त्यांना तुझ्या विचारलेल्या प्रश्नाबद्दल विचारले.
असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने । न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्क्वचित्
हे ऋषी, या निरर्थक संसारात जीवांना खरं सुख कुठे आहे? मी सर्व बाजूंनी विचार केला, पण कधीच, कुठेच, काहीच सुख दिसत नाही.