नान्यः कोऽपि ममारातिर्यो मे प्रतिबलो भवेत् । व्यास उवाच एतस्मिन्नन्तरे दूतास्तत्रान्ये वै समागताः
माझ्याशी बरोबरी करणारा किंवा माझा शत्रू असा दुसरा कोणी नाही. व्यास म्हणाले: एवढ्यात तिथे दुसरे दूतही आले.
ते होचुस्त्वरिता भीताः कालकेतुं गृहे स्थितम् । किं स्वस्थोऽसि महाराज समीपे सैन्यमागतम्
ते घाईघाईने आणि घाबरून, घरात असलेल्या कालकेतूला म्हणाले: हे महराजा, इतके शांत का आहात? सैन्य अगदी जवळ आले आहे.
निर्गच्छ नगरात्तूर्णं सैन्येन महताऽऽवृतः । इति तेषां वचः श्रुत्वा कालकेतुर्महाबलः
तू मोठ्या सैन्याने वेढलेला आहेस, म्हणून लगेच शहर सोडून जा, असे त्यांना ऐकू येताच, बलाढ्य कालकेतूने
रथमारुह्य त्वरितो निर्ययौ स्वपुराद्बहिः । एकवीरोऽपि सहसा हयारूढः प्रतापवान्
आपल्या रथावर झपाट्याने बसून आपल्या शहराबाहेर गेला; तो एकटाच होता, पण घोड्यावर बसून मोठ्या धाडसाने बाहेर पडला.
आगतस्तत्र कामिन्या विरहेण समाकुलः । युद्धं तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव
तेथे तो कामिनीपासून दूर झाल्यामुळे अस्वस्थ झाला होता; तिथे त्यांच्यात वज्राने डोंगर फोडावा तसा जबरदस्त लढा झाला.
शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् । वर्तमाने तदा युद्धे कातराणां भयावहे
अनेक शस्त्रास्त्रांनी सर्व दिशांना ज्वाळा पसरल्या; त्या भीषण युद्धात घाबरलेल्या लोकांच्या मनात भीती निर्माण झाली.
गदया ताडयामास दैत्यं सिन्धुसुतासुतः । स गतासुः पपातोर्व्यां वज्राहत इवाचलः
सिंधुच्या कन्येचा मुलगा गदाने त्या दैत्यावर प्रहार केला; तो प्राण सोडून वज्राने फोडलेल्या पर्वतासारखा खाली कोसळला.
पलायित्वा गताः सर्वे राक्षसा भयपीडिताः । यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावलीं तदा
सर्व राक्षस घाबरून पळून गेले; मग यशोवती वेगाने एकावलीकडे गेली.
उवाच मधुरां वाणीं विस्मिता मुदिता भृशम् । एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातितः
ती आश्चर्यचकित आणि अत्यंत आनंदित होऊन गोड शब्दांनी म्हणाली, 'सखी, राजपुत्राने तो दानव ठार केला!'
एकवीरेण धीरेण युद्धं कृत्वा सुदारुणम् । स्कन्धावारेऽप्यसौ राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुरः
एकटा, धाडसी राजा भीषण युद्ध करून आता छावणीत थकून बसला आहे.
दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव । पश्य तं कुटिलापाङ्गि मनोभवसमं नृपम्
तो तुझ्या दर्शनाची आतुरतेने वाट पाहतो आहे, तुझ्या रूपगुणांची ख्याती ऐकून, वक्र कटाक्ष असलेल्या सुंदरी, तू त्या राजाला पाहा, जो कामदेवासारखा आहे.
कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे । पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः
मी त्याच्याशी तुझ्याबद्दल पूर्वीच, जाह्नवीच्या काठी बोलले आहे; त्यामुळे तो पूर्णपणे प्रेमात पडला असून, तुझ्या विरहाने व्याकुळ झाला आहे.
वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः । सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे
राजपुत्र तुझ्या सुंदर रूपाचे दर्शन घेण्याची इच्छा धरतो आहे; तिच्या शब्दांनी प्रभावित होऊन तिने मनाशी जाण्याचा निर्धार केला.
लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया । कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम्
ती लाज आणि भीतीने खूपच गोंधळली होती, नुकतीच तारुण्यात आलेली; 'मी कशी त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहू? मी तर अजून लहान मुलगी आहे,' असे तिच्या मनात आले.
स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती । यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ
'तो मला कामवश होऊन पकडेल,' अशी चिंता तिच्या मनात होती; म्हणून यशोवतीसोबत ती छावणीत जाऊन उभी राहिली.
स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी । तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत्
छावणीत ती फारच अस्ताव्यस्त आणि मळकट कपडे घालून आली; तिच्या मोठ्या डोळ्यांनी तिला पाहून राजपुत्र बोलू लागला.
दर्शनं देहि तन्वङ्गि तृषिते नयने मम । कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम्
'कृपया मला तुझे दर्शन दे, कृशांगिनी, माझी डोळे तुझ्या ओझ्याने तहानलेली आहेत;' त्याला प्रेमाने व्याकुळ पाहून, आणि तिला लाजेने झाकलेली पाहून,
नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती । राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति
चांगल्या वर्तनाची जाण असलेली, शिष्टाचार समजणारी यशोवती म्हणाली, 'राजपुत्रा, हिचे वडीलसुद्धा तिला तुला द्यायचे इच्छितात.'
एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव । कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम्
'हीही नक्कीच तुझी होईल; तुझा आणि तिचा संग निश्चित आहे. योग्य वेळेची वाट पहा, राजेंद्र, आणि तिला तिच्या वडिलांकडे घेऊन जा.'
स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः । स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः
'तो विवाहाची विधी करून तिला तुला देईल, हे नक्की.' तिचे बोलणे सत्य मानून, तो आपल्या सैन्यासह
समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् । राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः
आपल्या प्रिय संगिनींसह तो आपल्या वडिलांच्या आश्रमात गेला. राजकन्या आली आहे हे ऐकून त्याच्या मनात प्रेमाची लहर उमटली.
प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः । बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा
तो आपल्या मंत्र्यांच्या गराड्यात तिला भेटायला झपाट्याने गेला. अनेक दिवसांनी त्याने आपल्या मुलीला, जी मळकट कपडे घालून होती, पाहिले.
यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः । एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात्
यशोवतीने घडलेली सगळी हकीकत सविस्तर सांगितली. नंतर एकवीराशी एकत्र येऊन तिने त्याला मोठ्या आदराने घरी आणले.
पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् । पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा
शुभ दिवशी त्याने विधिपूर्वक लग्न लावले. त्यानंतर योग्य ते दान देऊन त्यांचा यथोचित सन्मान केला.
पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् । एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः
त्याने यशोवतीसोबत आपल्या मुलीला निरोप दिला. अशा प्रकारे लग्न पार पडल्यावर रमाचा पुत्र आनंदाने भरून गेला.
गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् । बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल । तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया
घरी पोहोचल्यावर त्याने आपल्या प्रियतमेबरोबर अनेक सुख उपभोगले. तिच्या पोटी कृतवीर्य नावाचा मुलगा झाला. त्याचा मुलगा कार्तवीर्य. हा वंश मी सांगितला.
; अम्बिकायाः नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनम् राजोवाच भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् । न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम्
राजा म्हणाला — भगवंता, आपल्या कमळासारख्या मुखातून जे दिव्य कथा-रस ओघळतो, त्याचे पान मला कधीच पुरेसे वाटत नाही; ते अमृतासारखे आहे.
विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम । हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा
आपण मला ही अद्भुत कथा सांगितली, हैहयांचा जन्म कसा झाला हे सविस्तर ऐकून मला मोठे आश्चर्य वाटले.
परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः । देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः
माझ्या मनात एक मोठी उत्सुकता आहे — लक्ष्मीचे स्वामी, सर्व देवांचे देव, जगाचा स्वामी, सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार करणारा विष्णू —
सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः । परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः
तो सर्वस्वी स्वतंत्र, अचल हरि, घोड्याचा अवतार घेऊन दुसऱ्याच्या अधीन कसा झाला?