अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका । न तृप्यामो वयं सर्वे सुधया च यथामराः
सूत, तुझे बोलणे अमृताहूनही गोड आहे, रसपूर्ण आहे; आम्ही सर्वजण कधीच तृप्त होत नाही, जसे देवांना सुधा प्यायल्यानंतरही कंटाळा येत नाही.
सूत उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां दिव्यां मनोरमाम् । वक्ष्याम्यहं यथाबुद्ध्या श्रुतां व्यासवरोत्तमात्
सूते म्हणाले: हे मुनीहो, ही दिव्य आणि रम्य कथा ऐका; मी ती माझ्या समजुतीनुसार, व्यासश्रेष्ठांकडून ऐकलेली सांगतो.
गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता । रूपयौवनयुक्ता सा चार्वङ्गी मदविह्वला
गुरूंची प्रिय पत्नी, तारा नावाने प्रसिद्ध होती; ती रूपवान, तरुण, सुंदर अंगाची आणि प्रेमात वेडी झालेली होती.
गतैकदा विधोर्धाम यजमानस्य भामिनी । दृष्टा च शशिनात्यर्थं रूपयौवनशालिनी
एकदा ती तेजस्विनी चंद्राच्या, यजमानाच्या, घरी गेली; तिथे चंद्राने तिला पाहिले, जी सौंदर्य आणि तारुण्याने उजळलेली होती.
कामातुरस्तदा जातः शशी शशिमुखीं प्रति । सापि वीक्ष्य विधुं कामं जाता मदनपीडिता
तेव्हा चंद्राला तिच्याविषयी प्रचंड इच्छा निर्माण झाली; आणि तिनेही चंद्राकडे पाहून प्रेमाने व्याकुळ झाली.
तावन्योन्यं प्रेमयुक्तौ स्मरार्तौ च बभूवतुः । तारा शशी मदोन्मत्तौ कामबाणप्रपीडितौ
दोघेही एकमेकांवर प्रेम करू लागले आणि कामाने व्याकुळ झाले; तारा आणि चंद्र, दोघेही प्रेमाच्या बाणांनी वेडे झाले.
रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ । दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयोः
त्या दोघांनी, एकमेकांवर प्रेम करत आणि वासनेने भारलेले, तिथे काही दिवस एकमेकांच्या संगतीत आनंदाने घालवले.
बृहस्पतिस्तु दुःखार्तस्तारामानयितुं गृहम् । प्रेषयामास शिष्यं तु नायाता सा वशीकृता
बृहस्पती दुःखाने व्याकुळ झाला आणि तारेला घरी आणण्यासाठी त्याने आपल्या शिष्याला पाठवले; पण ती मोहात पडल्यामुळे परत आली नाही.
पुनः पुनर्यदा शिष्यं परावर्तत चन्द्रमाः । बृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि
शिष्य वारंवार रिकामा परत येऊ लागला तेव्हा बृहस्पती रागावून स्वतःच गेला.
गत्वा सोमगृहं तत्र वाचस्पतिरुदारधीः । उवाच शशिनं क्रुद्धः स्मयमानं मदान्वितम्
तो सोमाच्या घरी गेला आणि उदार बुद्धीचा बृहस्पती रागाने भरून, हसणाऱ्या व मद्यपानाने मस्त झालेल्या चंद्राला म्हणाला,
किं कृतं किल शीतांशो कर्म धर्मविगर्हितम् । रक्षिता मम भार्येयं सुन्दरी केन हेतुना
"हे शीतांशु, हे तू कोणते पाप केलेस? मी ज्या सुंदर स्त्रीचे रक्षण करत होतो, तिला तू कोणत्या कारणाने पळवलीस?"
तव देव गुरुश्चाहं यजमानोऽसि सर्वथा । गुरुभार्या कथं मूढ भुक्ता किं रक्षिताथवा
"देवा, मी तुझा गुरु आहे आणि तू नेहमी यजमान आहेस; मग मूढा, तू गुरुपत्नीचा उपभोग कसा घेतलास, की तिने स्वतःच तुझं रक्षण केलं?"
ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः । महापातकिनो ह्येते तत्संसर्गी च पञ्चमः
"ब्राह्मणहत्यारा, सोनं चोरणारा, मद्यपान करणारा आणि गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा हे मोठे पापी आहेत; आणि त्यांच्याशी संग करणारा पाचवा पापी समजला जातो."
महापातकयुक्तस्त्वं दुराचारोऽतिगर्हितः । न देवसदनार्होऽसि यदि भुक्तेयमङ्गना
"तू मोठ्या पापात गुंतला आहेस, तुझं वर्तन वाईट आहे आणि सर्वांनी निंदनीय आहे; जर तू या स्त्रीचा उपभोग घेतलास, तर देवांच्या निवासासाठी तू योग्य नाहीस."
मुञ्चेमामसितापाङ्गीं नयामि सदनं मम । नोचेद्वक्ष्यामि दुष्टात्मन् गुरुदारापहारिणम्
"ही काळ्या डोळ्यांची स्त्री मला सोड, मी तिला माझ्या घरी नेतो; नाहीतर, दुर्जना, मी सर्वांना सांगीन की तू गुरुपत्नीचा चोर आहेस."
इत्येवं भाषमाणं तमुवाच रोहिणीपतिः । गुरुं क्रोधसमायुक्तं कान्ताविरहदुःखितम्
असं तो बोलत असताना, रोहिणीचा स्वामी चंद्र, रागाने भरलेल्या आणि प्रियतमेच्या विरहाने दुःखी झालेल्या गुरुला उत्तर देतो.
इन्दुरुवाच क्रोधात्ते तु दुराराध्या ब्राह्मणाः क्रोधवर्जिताः । पूजार्हा धर्मशास्त्रज्ञा वर्जनीयास्ततोऽन्यथा
चंद्र म्हणाला: "तुझ्या रागामुळे ब्राह्मणांना प्रसन्न करणे कठीण होते; ते पूजेचे पात्र आहेत, धर्मशास्त्र जाणणारे आहेत, आणि त्यांना रागावून टाळावे लागते."
आगमिष्यति सा कामं गृहं ते वरवर्णिनी । अत्रैव संस्थिता बाला का ते हानिरिहानघ
"ती सुंदर स्त्री तुझ्या इच्छेप्रमाणे तुझ्या घरी येईल; ती इथे फक्त राहतेय, अजून तरुण आहे—तुला इथे काय नुकसान आहे, हे पापरहित?"
इच्छया संस्थिता चात्र सुखकामार्थिनी हि सा । दिनानि कतिचित्स्थित्वा स्वेच्छया चागमिष्यति
"ती स्वतःच्या इच्छेने इथे राहतेय, सुखाची इच्छा ठेवतेय; काही दिवस राहून, ती स्वतःच्या इच्छेने परत येईल."
त्वयैवोदाहृतं पूर्वं धर्मशास्त्रमतं तथा । न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्मणा
"तूच आधी धर्मशास्त्राचं मत सांगितलंस: स्त्री फिरली म्हणून दूषित होत नाही, आणि ब्राह्मण वेदाध्ययनाने दूषित होत नाही."
इत्युक्तः शशिना तत्र गुरुरत्यन्तदुःखितः । जगाम स्वगृहं तूर्णं चिन्ताविष्टः स्मरातुरः
चंद्राने असं सांगितल्यावर, गुरु अतिशय दुःखी झाला आणि चिंतेने आणि प्रेमाने व्याकुळ होऊन पटकन आपल्या घरी परत गेला.
दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा चिन्तातुरो गुरुः । ययावथ गृहं तस्य त्वरितश्चौषधीपतेः
काही दिवस तिथे राहून, चिंता करत असलेला गुरु, औषधींच्या स्वामीच्या घरी लवकर गेला.
स्थितः क्षत्रा निषिद्धोऽसौ द्वारदेशे रुषान्वितः । नाजगाम शशी तत्र चुकोपाति बृहस्पतिः
तो तिथे उभा राहिला, क्षत्रियांकडून प्रवेश नाकारला गेला, आणि रागाने भरला; चंद्र तिथे आला नाही, आणि बृहस्पतीचा राग अधिकच वाढला.
अयं मे शिष्यतां यातो गुरुपत्नीं तु मातरम् । जग्राह बलतोऽधर्मी शिक्षणीयो मयाधुना
"हा माझा शिष्य झाला, आणि त्याने बलपूर्वक माझ्या गुरुपत्नीला, म्हणजे माझ्या आईला, पळवले; आता या अधार्मिकाला मला धडा शिकवायलाच पाहिजे."
उवाच वाचं कोपात्तु द्वारदेशस्थितो बहिः । किं शेषे भवने मन्द पापाचार सुराधम
द्वाराजवळ उभा राहून तो रागाने म्हणाला — 'अरे मूर्ख, पापी, देवांमध्ये नीच, घरात काय बसलास?'
देहि मे कामिनीं शीघ्रं नोचेच्छापं ददाम्यहम् । करोमि भस्मसान्नूनं न ददासि प्रियां मम
माझी प्रिय पत्नी लगेच दे, नाहीतर तुला शाप देईन; जर तिने मला दिली नाहीस, तर तुला राख करून टाकीन.
सूत उवाच क्रूराणि चैवमादीनि भाषणानि बृहस्पतेः । श्रुत्वा द्विजपतिः शीघ्रं निर्गतः सदनाद्बहिः
सूतम्हणाला — बृहस्पतीचे असे कठोर शब्द ऐकून त्या द्विजाधिपतीने पटकन घराबाहेर पडले.
तमुवाच हसन्सोमः किमिदं बहु भाषसे । न ते योग्यासितापाङ्गी सर्वलक्षणसंयुता
सोमाने हसत विचारले — 'काय एवढं बोलतोस? ती काळ्या डोळ्यांची, सर्व गुणांनी युक्त स्त्री तुझ्यासाठी योग्य नाही.'
कुरूपां च स्वसदृशीं गृहाणान्यां स्त्रियं द्विज । भिक्षुकस्य गृहे योग्या नेदृशी वरवर्णिनी
द्विजा, तुझ्यासारखी कुरूप स्त्री घे; अशी सुंदर स्त्री भिकाऱ्याच्या घरासाठी योग्य नाही.
रतिः स्वसदृशे कान्ते नार्याः किल निगद्यते । त्वं न जानासि मन्दात्मन् कामशास्त्रविनिर्णयम्
प्रिय व्यक्तीसोबतच खरी आनंदाची अनुभूती मिळते असं म्हणतात; पण मंद बुद्धी असलेल्या तुझ्या लक्षात प्रेमशास्त्राचं हे तत्व येत नाही.