एकस्मिन् दिवसे राजा मन्त्रिपुत्रैः समन्वितः । जगाम जाह्नवीतीरे हयारूढः प्रतापवान्
एके दिवशी, तो बलवान राजा मंत्र्यांच्या मुलांसह घोड्यावर बसून जाह्नवीच्या काठी गेला.
सम्पश्यन् पादपान् रम्यान् कोकिलालापसंयुतान् । पुष्पितान् फलसंयुक्तान् षट्पदालिविराजितान्
त्याने कोकिळांच्या मंजुळ आवाजांनी भरलेली, फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली, मधमाश्यांनी गजबजलेली सुंदर झाडे पाहिली.
मुनीनामाश्रमान्दिव्यान् वेदध्वनिनिनादितान् । होमधूमावृताकाशान् मृगशावसमावृतान्
त्याने ऋषींचे दिव्य आश्रम पाहिले, जिथे वेदपठणाचा गूंज ऐकू येत होता, होमाच्या धुराने आकाश भरले होते आणि हरिणाच्या पिल्लांनी ते आश्रम गजबजले होते.
केदाराञ्छालिसम्पक्वान् गोपिकाभिः सुरक्षितान् । प्रफुल्लपङ्कजारामान्निकुञ्जांश्च मनोरमान्
त्याने गवळणींनी नीट राखलेली, पिकलेल्या धान्याच्या शेतांची, फुललेल्या कमळांनी भरलेल्या तलावांची आणि रम्य कुंजांची दृश्ये पाहिली.
प्रेक्षमाणः प्रियालांस्तु चम्पकान् पनसद्रुमान् । बकुलांस्तिलकान्नीपान्मन्दारांश्च प्रफुल्लितान्
त्याने प्रियाळ, चंपक, फणस, बकुळ, तिलक, नीप आणि पूर्ण फुललेले मंदार यांची झाडे पाहिली.
शालांस्तालांस्तमालांश्च जम्बूचूतकदम्बकान् । स गच्छञ्जाह्नवीतोये प्रफुल्लं शतपत्रकम्
तो जात असताना त्याने शाल, ताड, तमाळ, जांभूळ, आंबा, कदंब यांची झाडे आणि जाह्नवीच्या पाण्यात फुललेले कमळ पाहिले.
पङ्कजं चातिगन्धाढ्यमपश्यदवनीपतिः । दक्षिणे जलजस्याथ पार्श्वे कमललोचनाम्
त्या भूमिपतीने अतिशय सुगंधी कमळ पाहिले आणि त्याच्या दक्षिण बाजूला कमळासारख्या डोळ्यांची एक स्त्री दिसली.
कनकाभां सुकेशीं च कम्बुग्रीवां कृशोदरीम् । बिम्बोष्ठी सुन्दरीं किञ्चित्समुद्यत्सुपयोधराम्
ती स्त्री सोन्यासारखी उजळ, सुंदर केसांची, शंखासारखी गळ्याची, सडपातळ कंबरेची, बिंबासारख्या ओठांची, मोहक आणि किंचित उन्नत, सुंदर स्तनांची होती.
सुनासां चारुसर्वाङ्गीमपश्यत् कन्यकां नृपः । रुदतीं तां सखीं त्यक्त्वा विह्वलां दुःखपीडिताम्
राजाने एक सुंदर नाकाची, साऱ्या अंगांनी देखणी अशी एक मुलगी पाहिली, ती रडत होती, तिची सखी तिला सोडून गेली होती, ती दुःखाने व्याकुळ झाली होती.
साश्रुनेत्रां क्रन्दमानां विजने कुररीमिव । संवीक्ष्य राजा पप्रच्छ कन्यकां शोककारणम्
तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते, ती एकटीच ओसाड जागेत एखाद्या करड्या पक्षासारखी आक्रोश करत होती, हे पाहून राजाने तिला तिच्या दुःखाचे कारण विचारले.
सुनसे ब्रूहि कासि त्वं कस्य पुत्री शुभानने । गन्धर्वी देवकन्याथ कथं रोदिषि सुन्दरि
सुंदर नाकाच्या मुली, तू कोण आहेस, कोणाच्या मुलगी आहेस, हे शुभमुखी? तू गंधर्वकन्या आहेस का, देवकन्या आहेस का? सुंदर मुली, तू का रडतेस?
कथमेकाकिनी बाले त्यक्ता केन पिकस्वरे । पतिस्ते क्व गतः कान्ते पिता वा ब्रूहि साम्प्रतम्
बालिके, तू एकटी कशी राहिलीस, तुला कोण सोडून गेला, तू कोकिळेसारख्या स्वरात का रडतेस? सुंदर मुली, तुझा पती कुठे गेला, की तुझा वडील कुठे आहे, ते सांग.
किं ते दुःखमरालभ्रु कथयाद्य ममान्तिके । करोमि दुःखनाशं ते सर्वथैव कृशोदरि
अगं कमनीय भुवया असलेल्या मुली, तुला कोणते दुःख झाले आहे, ते मला आत्ता सांग. कृश कटी असलेल्या मुली, मी नक्की तुझे दुःख दूर करीन.
न राज्ये मम तन्वङ्गि पीडां कोऽपि करोत्यलम् । न भयं चौरजं कान्ते न राक्षसभयं तथा
माझ्या राज्यात, तनू अंग असलेल्या मुली, तुला कोणीही त्रास देत नाही, सुंदर मुली, येथे चोरांची भीती नाही, ना राक्षसांची भीती आहे.
मयि शासति भूपाले नोत्पाता दारुणा भुवि । भयं न व्याघ्रसिंहेभ्यो न भयं कस्यचिद्भवेत्
मी राजा असताना, या पृथ्वीवर कोणतेही भयंकर संकट येत नाही, वाघ किंवा सिंह यांची भीती नाही, कोणाचीही भीती नाही.
वद वामोरु कस्मात्त्वं विलापं जाह्नवीतटे । करोषि त्राणहीनात्र किं ते दुःखं वदस्व मे
सुंदर जांघ असलेल्या मुली, तू गंगाच्या काठी, एकटी, रक्षणाविना का अशा प्रकारे विलाप करतेस, तुला कोणते दुःख आहे, ते मला सांग.
हन्म्यहं दुःखमत्युग्रं प्राणिनां पृथिवीतले । दैवं च मानुषं कान्ते व्रतमेतन्ममाद्भुतम्
मी पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांचे अत्यंत कठीण दुःखही दूर करू शकतो; ते दैवाने आले असो किंवा माणसाने, सुंदर मुली, हेच माझे अद्भुत व्रत आहे.
विशाललोचने ब्रूहि करोमि तव चिन्तितम् । इत्युक्ते वचने राज्ञा श्रुत्वोवाच मृदुस्वना
विशाल डोळ्यांच्या मुली, तू जे इच्छितेस ते मी नक्की करीन, असे राजा म्हणाला. त्यावर त्या मुलीने कोमल स्वरात उत्तर दिले.
शृणु राजेन्द्र वक्ष्यामि मम शोकस्य कारणम् । विपत्तिरहितः प्राणी कथं रुदति भूपते
राजाधिराज, ऐक, मी माझ्या दुःखाचे कारण सांगते. ज्याला काही विपत्ती नाही, तो कसा रडेल, राजन?
प्रब्रवीमि महाबाहो यदर्थं रुदती त्वहम् । तव राज्यादन्यदेशे राजा परमधार्मिकः
महाबाहू, मी का रडते आहे ते सांगते. तुझ्या राज्याबाहेर एका देशात एक अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा आहे.
रैभ्यो नाम महाराजः सन्तानरहितो भृशम् । तस्य भार्या सुविख्याता रुक्मरेखेति नामतः
त्याचे नाव रैभ्य आहे, तो एक मोठा राजा आहे, पण त्याला संतान नाही. त्याची पत्नी सर्वत्र प्रसिद्ध आहे, तिचे नाव रुक्मरेखा आहे.
सुरूपा चतुरा साध्वी सर्वलक्षणसंयुता । अपुत्रा दुःखिता कान्तमित्युवाच पुनः पुनः
ती रूपवान, बुद्धिमान, सती आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आहे; पण अपत्य नसल्याने ती दुःखी होती आणि वारंवार आपल्या पतीला म्हणत असे.
किं जीवितेन मे नाथ धिग्वृथा जीवितं मम । वन्ध्यायाः सुखहीनाया ह्यपुत्राया धरातले
"नाथा, मला या जीवनाचा काय उपयोग? हे व्यर्थ जीवन धिक्कार आहे! या पृथ्वीवर अपत्य नसलेल्या, सुखहीन, वंध्येला—"
इत्येवं भार्यया भूपः प्रेरितो मखमुत्तमम् । चकार ब्राह्मणांस्तज्ज्ञानाहूय विधिवत्तदा
पत्नीच्या आग्रहाने त्या राजाने उत्तम यज्ञ केला, विद्वान ब्राह्मणांना बोलावून सर्व विधीने तो यज्ञ केला.
पुत्रकामो धनं भूरि ददावथ यथोदितम् । हूयमाने घृतेऽत्यर्थं पावकादतिसुप्रभात्
पुत्रप्राप्तीसाठी त्याने पुष्कळ धन दिले, यथाविधी. जेव्हा तुपाची आहुती दिली गेली, तेव्हा अग्नीतून एक अद्भुत तेज प्रकट झाले.
आविर्बभूव चार्वङ्गी कन्यका शुभलक्षणा । बिम्बोष्ठी सुदती सुभ्रूः पूर्णचन्द्रनिभानना
तेव्हा एक सुंदर अंगांची, शुभ लक्षणांनी युक्त कन्या प्रकट झाली, तिचे ओठ बिंब फळासारखे, सुंदर दात, सुंदर भुवया आणि चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा होता.
कनकाभा सुकेशान्ता रक्तपाणितला मृदुः । सुरक्तनयना तन्वी रक्तपादतला भृशम्
तीचं अंग सोन्यासारखं उजळ होतं, केस मऊ आणि सुंदर, हातपायांच्या तळव्यांना लालसर रंग आणि कोमलता होती. तिच्या डोळ्यांत खोल लालपणा, देह सडपातळ, आणि पायांच्या तळव्यांना गडद लाल रंग होता.
हुताशनात्समुद्भूता होत्रा सा स्वीकृता तदा । होता प्रोवाच राजानं गृहीत्वा तां सुमध्यमाम्
ती यज्ञाच्या अग्नीतून प्रकट झाली, तेव्हा यजमान ब्राह्मणाने तिला स्वीकारलं. त्या सडपातळ कण्येला हातात घेऊन यजमानाने राजाला सांगितलं.
राजन् पुत्रीं गृहाणेमां सर्वलक्षणसंयुताम् । एकावलीव सम्भूता हूयमानाद्धुताशनात्
राजा, ही सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असलेली कन्या स्वीकार. ही एकाच माळेसारखी, यज्ञाग्नीतून प्रकट झाली आहे.
नाम्ना चैकावली लोके ख्याता पुत्री भविष्यति । सुखितो भव भूपाल पुत्र्या पुत्रसमानया
तिचं नाव एकावळी असं जगात प्रसिद्ध होईल आणि ती तुझीच कन्या राहील. हे राजन, पुत्रासारखी कन्या मिळाली म्हणून आनंदी हो.