कथं करोम्यहं चात्र दुर्घटं च गृहाश्रमम् । एवं चिन्तयतस्तस्य घृताची दिव्यरूपिणी
हे कठीण गृहस्थाश्रम मी कसा सांभाळू? असे विचार करत असताना, दिव्य रूप असलेली घृताची त्याच्या नजरेस पडली.
प्राप्ता दृष्टिपथं तत्र समीपे गगने स्थिता । तां दृष्ट्वा चञ्चलापाङ्गीं समीपस्थां वराप्सराम्
ती त्याच्या नजरेसमोर, जवळच आकाशात उभी होती; तिच्या चपळ नजरा असलेल्या, जवळ उभ्या असलेल्या त्या सुंदर अप्सरेला पाहून—
पञ्चबाणपरीताङ्गस्तूर्णमासीद्धृतव्रतः । चिन्तयामास च तदा किं करोम्यद्य संकटे
त्याच्या अंगावर क्षणातच कामदेवाचे बाण लागले, जरी तो व्रतस्थ होता; तेव्हा त्याने विचार केला, 'या संकटात मी आता काय करू?'
धर्मस्य पुरतः प्राप्ते कामभावे दुरासदे । अङ्गीकरोमि यद्येनां वञ्चनार्थमिहागताम्
धर्मासमोर असताना, जिथे इच्छा फारच जड असते, जर मी तिला स्वीकारले, जी फसवण्यासाठी आली आहे—
हसिष्यन्ति महात्मानस्तापसा मां तु विह्वलम् । तपस्तप्त्वा महाघोरं पूर्णवर्षशतं त्विह
महान लोक, तपस्वी, मला अस्वस्थ पाहून हसतील; मी इथे शंभर वर्षे कठोर तप केले आहे.
दृष्ट्वाप्सरां च विवशः कथं जातो महातपाः । कामं निन्दापि भवतु यदि स्यादतुलं सुखम्
'या महान तपस्व्याला अप्सरेला पाहून असा कसा मोह झाला?' निंदा झाली तरी चालेल, फक्त अतुल सुख मिळाले पाहिजे.
गृहस्थाश्रमसम्भूतं सुखदं पुत्रकामदम् । स्वर्गदं च तथा प्रोक्तं ज्ञानिनां मोक्षदं तथा
गृहस्थाश्रमातून सुख मिळते, मुलांची इच्छा पूर्ण होते, स्वर्ग मिळतो असं म्हटलं जातं, आणि ज्ञानी लोकांना तर मोक्षही मिळतो.
न भविष्यति तन्नूमनया देवकन्यया । नारदाच्च मया पूर्वं श्रुतमस्ति कथानकम् । यथोर्वशीवशो राजा पराभूतः पुरूरवाः
पण या देवकन्येसोबत तसं होणार नाही; मी आधीच नारदाकडून ऐकलं आहे की, उर्वशीच्या मोहात पडून राजा पुरूरवा हरला होता.
बुधोत्पत्तिः ऋषय ऊचुः कोऽसौ पुरूरवा राजा कोर्वशी देवकन्यका । कथं कष्टं च सम्प्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना
ऋषी म्हणाले: हा पुरूरवा राजा कोण? उर्वशी ही देवकन्या कोण? त्या महान राजाला कोणते दुःख आले होते?
सर्वं कथानकं ब्रूहि लोमहर्षणजाधुना । श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युतं रसम्
लोहमहर्षणाच्या पुत्रा, आम्हा सर्वांना तुझ्या कमलासारख्या मुखातून पडणारा अमृतरस ऐकायची इच्छा आहे; म्हणून सर्व कथा सांग.
अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका । न तृप्यामो वयं सर्वे सुधया च यथामराः
सूत, तुझे बोलणे अमृताहूनही गोड आहे, रसपूर्ण आहे; आम्ही सर्वजण कधीच तृप्त होत नाही, जसे देवांना सुधा प्यायल्यानंतरही कंटाळा येत नाही.
सूत उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां दिव्यां मनोरमाम् । वक्ष्याम्यहं यथाबुद्ध्या श्रुतां व्यासवरोत्तमात्
सूते म्हणाले: हे मुनीहो, ही दिव्य आणि रम्य कथा ऐका; मी ती माझ्या समजुतीनुसार, व्यासश्रेष्ठांकडून ऐकलेली सांगतो.
गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता । रूपयौवनयुक्ता सा चार्वङ्गी मदविह्वला
गुरूंची प्रिय पत्नी, तारा नावाने प्रसिद्ध होती; ती रूपवान, तरुण, सुंदर अंगाची आणि प्रेमात वेडी झालेली होती.
गतैकदा विधोर्धाम यजमानस्य भामिनी । दृष्टा च शशिनात्यर्थं रूपयौवनशालिनी
एकदा ती तेजस्विनी चंद्राच्या, यजमानाच्या, घरी गेली; तिथे चंद्राने तिला पाहिले, जी सौंदर्य आणि तारुण्याने उजळलेली होती.
कामातुरस्तदा जातः शशी शशिमुखीं प्रति । सापि वीक्ष्य विधुं कामं जाता मदनपीडिता
तेव्हा चंद्राला तिच्याविषयी प्रचंड इच्छा निर्माण झाली; आणि तिनेही चंद्राकडे पाहून प्रेमाने व्याकुळ झाली.
तावन्योन्यं प्रेमयुक्तौ स्मरार्तौ च बभूवतुः । तारा शशी मदोन्मत्तौ कामबाणप्रपीडितौ
दोघेही एकमेकांवर प्रेम करू लागले आणि कामाने व्याकुळ झाले; तारा आणि चंद्र, दोघेही प्रेमाच्या बाणांनी वेडे झाले.
रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ । दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयोः
त्या दोघांनी, एकमेकांवर प्रेम करत आणि वासनेने भारलेले, तिथे काही दिवस एकमेकांच्या संगतीत आनंदाने घालवले.
बृहस्पतिस्तु दुःखार्तस्तारामानयितुं गृहम् । प्रेषयामास शिष्यं तु नायाता सा वशीकृता
बृहस्पती दुःखाने व्याकुळ झाला आणि तारेला घरी आणण्यासाठी त्याने आपल्या शिष्याला पाठवले; पण ती मोहात पडल्यामुळे परत आली नाही.
पुनः पुनर्यदा शिष्यं परावर्तत चन्द्रमाः । बृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि
शिष्य वारंवार रिकामा परत येऊ लागला तेव्हा बृहस्पती रागावून स्वतःच गेला.
गत्वा सोमगृहं तत्र वाचस्पतिरुदारधीः । उवाच शशिनं क्रुद्धः स्मयमानं मदान्वितम्
तो सोमाच्या घरी गेला आणि उदार बुद्धीचा बृहस्पती रागाने भरून, हसणाऱ्या व मद्यपानाने मस्त झालेल्या चंद्राला म्हणाला,
किं कृतं किल शीतांशो कर्म धर्मविगर्हितम् । रक्षिता मम भार्येयं सुन्दरी केन हेतुना
"हे शीतांशु, हे तू कोणते पाप केलेस? मी ज्या सुंदर स्त्रीचे रक्षण करत होतो, तिला तू कोणत्या कारणाने पळवलीस?"
तव देव गुरुश्चाहं यजमानोऽसि सर्वथा । गुरुभार्या कथं मूढ भुक्ता किं रक्षिताथवा
"देवा, मी तुझा गुरु आहे आणि तू नेहमी यजमान आहेस; मग मूढा, तू गुरुपत्नीचा उपभोग कसा घेतलास, की तिने स्वतःच तुझं रक्षण केलं?"
ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः । महापातकिनो ह्येते तत्संसर्गी च पञ्चमः
"ब्राह्मणहत्यारा, सोनं चोरणारा, मद्यपान करणारा आणि गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा हे मोठे पापी आहेत; आणि त्यांच्याशी संग करणारा पाचवा पापी समजला जातो."
महापातकयुक्तस्त्वं दुराचारोऽतिगर्हितः । न देवसदनार्होऽसि यदि भुक्तेयमङ्गना
"तू मोठ्या पापात गुंतला आहेस, तुझं वर्तन वाईट आहे आणि सर्वांनी निंदनीय आहे; जर तू या स्त्रीचा उपभोग घेतलास, तर देवांच्या निवासासाठी तू योग्य नाहीस."
मुञ्चेमामसितापाङ्गीं नयामि सदनं मम । नोचेद्वक्ष्यामि दुष्टात्मन् गुरुदारापहारिणम्
"ही काळ्या डोळ्यांची स्त्री मला सोड, मी तिला माझ्या घरी नेतो; नाहीतर, दुर्जना, मी सर्वांना सांगीन की तू गुरुपत्नीचा चोर आहेस."
इत्येवं भाषमाणं तमुवाच रोहिणीपतिः । गुरुं क्रोधसमायुक्तं कान्ताविरहदुःखितम्
असं तो बोलत असताना, रोहिणीचा स्वामी चंद्र, रागाने भरलेल्या आणि प्रियतमेच्या विरहाने दुःखी झालेल्या गुरुला उत्तर देतो.
इन्दुरुवाच क्रोधात्ते तु दुराराध्या ब्राह्मणाः क्रोधवर्जिताः । पूजार्हा धर्मशास्त्रज्ञा वर्जनीयास्ततोऽन्यथा
चंद्र म्हणाला: "तुझ्या रागामुळे ब्राह्मणांना प्रसन्न करणे कठीण होते; ते पूजेचे पात्र आहेत, धर्मशास्त्र जाणणारे आहेत, आणि त्यांना रागावून टाळावे लागते."
आगमिष्यति सा कामं गृहं ते वरवर्णिनी । अत्रैव संस्थिता बाला का ते हानिरिहानघ
"ती सुंदर स्त्री तुझ्या इच्छेप्रमाणे तुझ्या घरी येईल; ती इथे फक्त राहतेय, अजून तरुण आहे—तुला इथे काय नुकसान आहे, हे पापरहित?"
इच्छया संस्थिता चात्र सुखकामार्थिनी हि सा । दिनानि कतिचित्स्थित्वा स्वेच्छया चागमिष्यति
"ती स्वतःच्या इच्छेने इथे राहतेय, सुखाची इच्छा ठेवतेय; काही दिवस राहून, ती स्वतःच्या इच्छेने परत येईल."
त्वयैवोदाहृतं पूर्वं धर्मशास्त्रमतं तथा । न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्मणा
"तूच आधी धर्मशास्त्राचं मत सांगितलंस: स्त्री फिरली म्हणून दूषित होत नाही, आणि ब्राह्मण वेदाध्ययनाने दूषित होत नाही."