दृष्ट्वा तं विस्मयं प्राप भगवान् गरुडध्वजः । चित्ररूपधरं शम्भोः सेवकं विनयान्वितम्
त्याला पाहून गरुडध्वज असलेल्या भगवंताला आश्चर्य वाटलं. शंभूचा हा चित्ररूप धारण केलेला, नम्रतेने भरलेला सेवक पाहून तो चकित झाला.
पप्रच्छ तं स्मितं कृत्वा चित्ररूपं रमापतिः । कुशलं देवदेवस्य सकुटुम्बस्य चानघ
रामापतीने हसत चित्ररूपाला विचारलं, 'देवतांच्या स्वामी आणि त्यांच्या कुटुंबातील सर्वजण सुखरूप आहेत ना, पापरहित?'
कस्मात्त्वं प्रेषितोऽस्यत्र ब्रूहिकार्यं हरस्य किम् । अथवा देवतानां च किञ्चित्कार्यं समुत्थितम्
तुला इथे कशासाठी पाठवलं आहे? हराचं कोणतं काम आहे ते सांग, किंवा देवतांमध्ये काही काम उद्भवलं आहे का?
दूत उवाच किमज्ञातं तवास्तीह संसारे गरुडध्वज । वर्तमानं त्रिकालज्ञ यदहं प्रब्रवीमि वै
दूत म्हणाला, 'गरुडध्वज, या जगात तुझ्यासाठी काहीही अज्ञात आहे का? तू भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणतोस; तरीही मी जे सांगायला आलो आहे ते सांगतो.'
प्रेषितोऽस्मि भवेनात्र विज्ञस्तु त्वां जनार्दन । हरस्य वचनाद्वाक्यं प्रब्रवीमि त्वयि प्रभो
माझ्या स्वामीने मला इथे पाठवलं आहे, आणि मी तुला ओळखतो, जनार्दना. हराच्या आज्ञेने मी त्याचं बोल सांगतो, प्रभो.
तेनोक्तमेतद्देवेश भार्या ते कमलालया । तपस्तपति कालिन्दीतमसासङ्गमे विभो
त्याने असं सांगितलं, 'देवतांच्या स्वामी, तुझी पत्नी कमलात्याचरणी, सध्या काळिंदी आणि तमसा यांच्या संगमावर तप करत आहे, महाबळ्या.'
हयीरूपधरा देवी सर्वार्थसिद्धिदायिनी । ध्यातुं योग्यामरगणैर्मानवैर्यक्षकिन्नरैः
ती देवी घोड्याचं रूप घेऊन सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे. अमर, मानव, यक्ष आणि किन्नर या सर्वांना तिचं ध्यान करायला योग्य आहे.
विना तया नरः कोऽपिसुखभागी भवेन्न हि । तां त्यक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्राप्नोषि किं सुखं हरे
तिच्याशिवाय कोणताही पुरुष सुखी होऊ शकत नाही. तिला सोडून, कमळलोचन हरी, तुला कोणतं सुख मिळेल?
दुर्बलोऽपि स्त्रियं पाति निर्धनोऽपि जगत्पते । विनापराधं च विभो किं त्यक्ता जगदीश्वरी
जगाचा स्वामी, दुर्बळ माणूससुद्धा आपल्या पत्नीचं रक्षण करतो, गरीब माणूसही. महाबळ्या, कोणताही अपराध नसताना जगदीश्वरीला का सोडलं?
दुःखं प्राप्नोति संसारे यस्य भार्या जगद्गुरो । धिक्तस्य जीवितं लोके निन्दितं त्वरिमण्डले
जगगुरू, ज्याची पत्नी ही जगाची माता आहे, त्याला या जगात दु:खच मिळतं. त्याचं जीवन या लोकात निंदनीय आणि लाजिरवाणं ठरतं.
सकामा रिपवस्तेऽद्य दृष्ट्वा तां दुःखिता भृशम् । त्वां वियुक्तं च रमया हसिष्यन्ति दिवानिशम्
तुझ्या शत्रूंना आज मोठा आनंद होईल, कारण ते रमेला दुःखी पाहतील आणि तुला तिच्यापासून वेगळं झालेलं पाहतील. मग ते रात्रंदिवस तुझी चेष्टा करतील.
रमां रमय देवेश त्वदुत्सङ्गगतां कुरु । सर्वलक्षणसम्पन्नां सुशीलां च सुरूपिणीम्
देवतांचा स्वामी, रमेला आनंद दे. ती तुझ्या मांडीवर बसू दे, कारण ती सर्व गुणांनी संपन्न, सुस्वभावी आणि सुंदर आहे.
सुखितो भव तां प्राप्य वल्लभां चारुहासिनीम् । कान्ताविरहजं दुःखं स्मराम्यहमनातुरः
तुला तुझी प्रिय, सुंदर हास्य असलेली रमेला मिळाली आहे, म्हणून सुखी रहा. मीही माझ्या प्रियेपासून दूर राहून झालेलं दुःख आठवतो, पण आता त्याचा त्रास वाटत नाही.
मम भार्या मृता विष्णो दक्षयज्ञे सती यदा । तदाहं दुःसहं दुःखं भुक्तवानम्बुजेक्षण
कमळासारख्या डोळ्याच्या विष्णू, जेव्हा दक्षाच्या यज्ञात माझी पत्नी सती मरण पावली, तेव्हा मी असह्य दुःख सहन केलं.
संसारेऽस्मिन्नरः कोऽपि माभून्मत्सदृशोऽपरः । मनसाकरवं शोकं तस्या विरहपीडितः
या जगात माझ्यासारखा दुसरा कोणी माणूस झाला नाही. मी मनात खूप दुःख सहन केलं, कारण तिच्या विरहाने मी फारच व्याकुळ झालो होतो.
कालेन महता प्राप्ता मया गिरिसुता पुनः । तपस्तप्त्वातिदुःसाध्यं या दग्धा तु रुषाध्वरे
खूप काळाने, कठीण तप करून, मला पुन्हा पर्वतराजाची कन्या मिळाली, जी आधी यज्ञात रागाने जळून गेली होती.
हरे किं सुखमापन्नं त्वया सन्त्यज्य कामिनीम् । एकाकी तिष्ठता कालं सहस्रवत्सरात्मकम्
हरी, तुझ्या प्रियेचा त्याग करून, हजारो वर्षे एकटं राहून तुला काय सुख मिळालं?
गत्वाश्वास्य महाभागां समानय निजालयम् । माभूत्कोऽपीह संसारे विमुक्तो रमया तया
जा, त्या पुण्यवतीला धीर दे आणि तिला आपल्या घरी घेऊन ये. या जगात तुझ्यासारखं कोणाचंही रमेशी वियोग होऊ नये.
कृत्वा तुरगरूपं त्वं भज तां कमलालयाम् । उत्पाद्य पुत्रमायुष्मंस्तामानय शुचिस्मिताम्
घोड्याचं रूप घेऊन, कमलात राहणाऱ्या रमेकडे जा. दीर्घायुषी पुत्र प्राप्त कर आणि ती शुद्ध हास्य असलेली रमेला परत घेऊन ये.
व्यास उवाच हरिराकर्ण्य तद्वाक्यं चित्ररूपस्य भारत । तथेत्युक्त्वा तु तं दूतं प्रेषयामास शङ्करम्
व्यास म्हणाले: त्या अद्भुत रूपधारीचं बोलणं ऐकून, हरिने 'तसं होवो' असं उत्तर दिलं आणि तो दूत शंकराकडे पाठवला.
गते दूतेऽथ भगवान्वैकुण्ठात्कामसंयुतः । जगाम धृत्वा तत्राशु वाजिरूपं मनोहरम्
दूत निघून गेल्यावर, भगवंत वैकुंठ सोडून, प्रेमाने भरून, लगेचच सुंदर घोड्याचं रूप धारण करून तिथे गेला.
यत्र सा वडवारूपं कृत्वा तपति सिन्धुजा । विष्णुस्तं देशमासाद्य तामपश्यद्धयीं स्थिताम्
जिथे ती समुद्रकन्या घोडीच्या रूपात तप करत होती, तिथे विष्णू पोहोचला आणि तिला घोडीच्या रूपात उभी असलेली पाहिली.
सापि तं वीक्ष्य गोविन्दं हयरूपधरं पतिम् । ज्ञात्वा वीक्ष्य स्थिता साध्वी विस्मिता साश्रुलोचना
ती सुद्धा, घोड्याचं रूप घेतलेला आपला पती गोविंदाला पाहून, त्याला ओळखली आणि डोळ्यांत पाणी आणून, आश्चर्यचकित होऊन, स्थिर उभी राहिली.
तयोस्तु सङ्गमस्तत्र प्रवृत्तो मन्मथार्तयोः । कालिन्दीतमसासङ्गे पावने लोकविश्रुते
त्या दोघांचं, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, यमुनाच्या पवित्र आणि प्रसिद्ध अंधारात मिलन झालं.
सगर्भा सा तदा जाता वडवा हरिवल्लभा । सुषुवे सुन्दरं बालं तत्रैव सुगुणोत्तरम्
मग ती हरिवल्लभा रमेला गर्भवती झाली आणि तिथेच तिने सुंदर, उत्तम गुण असलेलं बाळ जन्माला घातलं.
तामाह भगवान्वाक्यं प्रहस्य समयाश्रितम् । त्यजाद्य वाडवं देहं पूर्वदेहा भवाधुना
भगवंत हसत, करारानुसार, तिला म्हणाले: 'आता हे घोडीचं रूप सोड आणि पूर्वीसारखी हो.'
गमिष्यावः स्ववैकुण्ठमावां कृत्वा निजं वपुः । तिष्ठत्वत्र कुमारोऽयं त्वया जातः सुलोचने
'आपण आपलं खरं रूप घेऊन, आपल्या वैकुंठात जाऊ. पण हे सुंदर डोळ्यांची, तुझ्या पोटी जन्मलेला हा मुलगा इथेच राहू दे.'
लक्ष्मीरुवाच स्वदेहसम्भवं पुत्रं कथं हित्वा व्रजाम्यहम् । स्नेहः सुदुस्त्यजः कामं स्वात्मजस्य सुरर्षभ
लक्ष्मी म्हणाली: 'माझ्या स्वतःच्या देहातून जन्मलेला हा मुलगा सोडून मी कशी जाऊ? आपल्या मुलावरचं प्रेम, हे सोडणं फार कठीण आहे, हे देवश्रेष्ठ.'
का गतिः स्यादमेयात्मन् बालस्यास्य नदीतटे । अनाथस्यासमर्थस्य विजनेऽल्पतनोरिह
अगाध स्वरूप असलेल्या देवी, या लहानग्याचं या एकाकी, निर्जन नदीकाठी, कोणती गत होईल? हा बिचारा अनाथ, असहाय्य, अगदी दुर्बळ आहे.
अनाश्रयं सुतं त्यक्त्वा कथं गन्तुं मनो मम । समर्थं सदयं स्वामिन् भवेदम्बुजलोचन
माझ्या मनाला या आधाराविना मुलाला इथे सोडून जाणं कसं शक्य आहे? कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रभो, तू दयाळू आणि समर्थ आहेस, त्याचं रक्षण कर.