गत्वा ऋषिसमीपं तु तमुवाच जगद्गुरुः । उत्तिष्ठ वासवीपुत्र पुत्रस्ते भविता शुभः
मग जगाचा गुरु त्या ऋषीजवळ गेला आणि म्हणाला: 'उठ वासवीपुत्रा, तुझ्या पोटी एक शुभ पुत्र जन्माला येईल.'
सर्वतेजोमयो ज्ञानी कीर्तिकर्ता तवानघ । अखिलस्य जनस्यात्र वल्लभस्ते सुतः सदा
'तो सर्व तेजांनी युक्त, ज्ञानी आणि तुझं नाव उज्ज्वल करणारा असेल, पापरहित; तुझा पुत्र इथे सगळ्यांना नेहमी प्रिय राहील.'
भविष्यति गुणैः पूर्णः सात्त्विकैः सत्यविक्रमः । सूत उवाच तदाकर्ण्य वचः श्लक्ष्णं कृष्णद्वैपायनस्तदा
'तो सर्व सद्गुणांनी भरलेला, सात्त्विक आणि खरा पराक्रमी असेल.' सूत म्हणतो: ही मधुर वचने ऐकून कृष्णद्वैपायनाने—
शूलपाणिं नमस्कृत्य जगामाश्रममात्मनः । स गत्वाश्रममेवाशु बहुवर्षश्रमातुरः
शूलधारी प्रभूला वंदन करून, तो आपल्या आश्रमात गेला; अनेक वर्षांच्या तपामुळे थकलेला तो लवकरच आपल्या आश्रमात पोहोचला.
अरणीसहितं गुह्यं ममन्थाग्निं चिकीर्षया । मन्थनं कुर्वतस्तस्य चित्ते चिन्ताभरस्तदा
गुप्त अरणीसह, तो अग्नी उत्पन्न करण्यासाठी मंथन करू लागला; मंथन करताना त्याच्या मनात चिंता भरून राहिली.
प्रादुर्बभूव सहसा सुतोत्पत्तौ महात्मनः । मन्थानारणिसंयोगान्मन्थनाच्च समुद्भवः
मग अचानक, त्या महात्म्याच्या पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने, एक अद्भुत गोष्ट प्रकट झाली; मंथनाच्या काठ्या एकत्र आल्यावर आणि मंथनाने—
पावकस्य यथा तद्वत्कथं मे स्यात्सुतोद्भवः । पुत्रारणिस्तु या ख्याता सा ममाद्य न विद्यते
'जसं अग्नी उत्पन्न होतो, तसं माझ्या पुत्राचा जन्म कसा होईल? पुत्रारणी म्हणून जी काठी प्रसिद्ध आहे, ती आज माझ्याकडे नाही.'
तरुणी रूपसम्पन्ना कुलोत्पन्ता पतिव्रता । कथं करोमि कान्तां च पादयोः शृङ्खलासमाम्
'एक तरुण, रूपवान, कुलीन आणि पतीव्रता स्त्री—अशी प्रिय पत्नी, पायात नूपुर घातलेली, मी कशी मिळवू?'
पुत्रोत्पादनदक्षां च पातिव्रत्ये सदा स्थिताम् । पतिव्रतापि दक्षापि रूपवत्यपि कामिनी
जी मुलगी मुलांना जन्म देण्यात कुशल आहे, पतीवर नेहमी निष्ठावान आहे—ती पतीव्रता असो, गुणी असो, सुंदर असो किंवा कामुक असो—
सदा बन्धनरूपा च स्वेच्छासुखविधायिनी । शिवोऽपि वर्तते नित्यं कामिनीपाशसंयुतः
ती नेहमीच बंधनाचे कारण असते, पण आपल्या इच्छेने सुखही देते; अगदी शंकरालाही कामुक स्त्रीच्या मोहाच्या जाळ्यात कायम बांधले जाते.
कथं करोम्यहं चात्र दुर्घटं च गृहाश्रमम् । एवं चिन्तयतस्तस्य घृताची दिव्यरूपिणी
हे कठीण गृहस्थाश्रम मी कसा सांभाळू? असे विचार करत असताना, दिव्य रूप असलेली घृताची त्याच्या नजरेस पडली.
प्राप्ता दृष्टिपथं तत्र समीपे गगने स्थिता । तां दृष्ट्वा चञ्चलापाङ्गीं समीपस्थां वराप्सराम्
ती त्याच्या नजरेसमोर, जवळच आकाशात उभी होती; तिच्या चपळ नजरा असलेल्या, जवळ उभ्या असलेल्या त्या सुंदर अप्सरेला पाहून—
पञ्चबाणपरीताङ्गस्तूर्णमासीद्धृतव्रतः । चिन्तयामास च तदा किं करोम्यद्य संकटे
त्याच्या अंगावर क्षणातच कामदेवाचे बाण लागले, जरी तो व्रतस्थ होता; तेव्हा त्याने विचार केला, 'या संकटात मी आता काय करू?'
धर्मस्य पुरतः प्राप्ते कामभावे दुरासदे । अङ्गीकरोमि यद्येनां वञ्चनार्थमिहागताम्
धर्मासमोर असताना, जिथे इच्छा फारच जड असते, जर मी तिला स्वीकारले, जी फसवण्यासाठी आली आहे—
हसिष्यन्ति महात्मानस्तापसा मां तु विह्वलम् । तपस्तप्त्वा महाघोरं पूर्णवर्षशतं त्विह
महान लोक, तपस्वी, मला अस्वस्थ पाहून हसतील; मी इथे शंभर वर्षे कठोर तप केले आहे.
दृष्ट्वाप्सरां च विवशः कथं जातो महातपाः । कामं निन्दापि भवतु यदि स्यादतुलं सुखम्
'या महान तपस्व्याला अप्सरेला पाहून असा कसा मोह झाला?' निंदा झाली तरी चालेल, फक्त अतुल सुख मिळाले पाहिजे.
गृहस्थाश्रमसम्भूतं सुखदं पुत्रकामदम् । स्वर्गदं च तथा प्रोक्तं ज्ञानिनां मोक्षदं तथा
गृहस्थाश्रमातून सुख मिळते, मुलांची इच्छा पूर्ण होते, स्वर्ग मिळतो असं म्हटलं जातं, आणि ज्ञानी लोकांना तर मोक्षही मिळतो.
न भविष्यति तन्नूमनया देवकन्यया । नारदाच्च मया पूर्वं श्रुतमस्ति कथानकम् । यथोर्वशीवशो राजा पराभूतः पुरूरवाः
पण या देवकन्येसोबत तसं होणार नाही; मी आधीच नारदाकडून ऐकलं आहे की, उर्वशीच्या मोहात पडून राजा पुरूरवा हरला होता.
बुधोत्पत्तिः ऋषय ऊचुः कोऽसौ पुरूरवा राजा कोर्वशी देवकन्यका । कथं कष्टं च सम्प्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना
ऋषी म्हणाले: हा पुरूरवा राजा कोण? उर्वशी ही देवकन्या कोण? त्या महान राजाला कोणते दुःख आले होते?
सर्वं कथानकं ब्रूहि लोमहर्षणजाधुना । श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युतं रसम्
लोहमहर्षणाच्या पुत्रा, आम्हा सर्वांना तुझ्या कमलासारख्या मुखातून पडणारा अमृतरस ऐकायची इच्छा आहे; म्हणून सर्व कथा सांग.
अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका । न तृप्यामो वयं सर्वे सुधया च यथामराः
सूत, तुझे बोलणे अमृताहूनही गोड आहे, रसपूर्ण आहे; आम्ही सर्वजण कधीच तृप्त होत नाही, जसे देवांना सुधा प्यायल्यानंतरही कंटाळा येत नाही.
सूत उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां दिव्यां मनोरमाम् । वक्ष्याम्यहं यथाबुद्ध्या श्रुतां व्यासवरोत्तमात्
सूते म्हणाले: हे मुनीहो, ही दिव्य आणि रम्य कथा ऐका; मी ती माझ्या समजुतीनुसार, व्यासश्रेष्ठांकडून ऐकलेली सांगतो.
गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता । रूपयौवनयुक्ता सा चार्वङ्गी मदविह्वला
गुरूंची प्रिय पत्नी, तारा नावाने प्रसिद्ध होती; ती रूपवान, तरुण, सुंदर अंगाची आणि प्रेमात वेडी झालेली होती.
गतैकदा विधोर्धाम यजमानस्य भामिनी । दृष्टा च शशिनात्यर्थं रूपयौवनशालिनी
एकदा ती तेजस्विनी चंद्राच्या, यजमानाच्या, घरी गेली; तिथे चंद्राने तिला पाहिले, जी सौंदर्य आणि तारुण्याने उजळलेली होती.
कामातुरस्तदा जातः शशी शशिमुखीं प्रति । सापि वीक्ष्य विधुं कामं जाता मदनपीडिता
तेव्हा चंद्राला तिच्याविषयी प्रचंड इच्छा निर्माण झाली; आणि तिनेही चंद्राकडे पाहून प्रेमाने व्याकुळ झाली.
तावन्योन्यं प्रेमयुक्तौ स्मरार्तौ च बभूवतुः । तारा शशी मदोन्मत्तौ कामबाणप्रपीडितौ
दोघेही एकमेकांवर प्रेम करू लागले आणि कामाने व्याकुळ झाले; तारा आणि चंद्र, दोघेही प्रेमाच्या बाणांनी वेडे झाले.
रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ । दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयोः
त्या दोघांनी, एकमेकांवर प्रेम करत आणि वासनेने भारलेले, तिथे काही दिवस एकमेकांच्या संगतीत आनंदाने घालवले.
बृहस्पतिस्तु दुःखार्तस्तारामानयितुं गृहम् । प्रेषयामास शिष्यं तु नायाता सा वशीकृता
बृहस्पती दुःखाने व्याकुळ झाला आणि तारेला घरी आणण्यासाठी त्याने आपल्या शिष्याला पाठवले; पण ती मोहात पडल्यामुळे परत आली नाही.
पुनः पुनर्यदा शिष्यं परावर्तत चन्द्रमाः । बृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि
शिष्य वारंवार रिकामा परत येऊ लागला तेव्हा बृहस्पती रागावून स्वतःच गेला.
गत्वा सोमगृहं तत्र वाचस्पतिरुदारधीः । उवाच शशिनं क्रुद्धः स्मयमानं मदान्वितम्
तो सोमाच्या घरी गेला आणि उदार बुद्धीचा बृहस्पती रागाने भरून, हसणाऱ्या व मद्यपानाने मस्त झालेल्या चंद्राला म्हणाला,