व्यास उवाच अश्वासक्तमतिं वीक्ष्य कामिनीमतिमोहिताम् । पश्यन्तीं परमप्रेम्णा चञ्चलाक्षीं च चञ्चलाम्
व्यास म्हणाले — तिचे मन घोड्यावर खिळलेले, प्रेमाने डोळे चंचल झालेले आणि ती एकदम मोहित झालेली पाहून,
तामाह भगवान्कुद्धः किं पश्यसि सुलोचने । मोहिता च हरिं दृष्ट्वा पृष्टा नैवाभिभाषसे
भगवंत रागावून म्हणाले — ‘सुंदर डोळ्यांनो, तू असे काय पाहतेस? घोड्यामुळे तू मोहात पडली आहेस, विचारले तरी उत्तर देत नाहीस.’
सर्वत्र रमसे यस्माद्रमा तस्माद्भविष्यसि । चञ्चलत्वाच्चलेत्येवं सर्वथैव न संशयः
‘रामे, तू सर्वत्र रमतेस म्हणून तू कायम चंचल राहशील; तुझ्या या चंचलपणामुळे तुला नेहमी चंचला असेच म्हणतील, यात शंका नाही.’
प्राकृता च यथा नारी नूनं भवति चञ्चला । तथा त्वमपि कल्याणि स्थिरा नैव कदाचन
‘सर्वसाधारण स्त्री जशी चंचल असते, तशीच तूही, कल्याणी, कधीच स्थिर राहू शकणार नाहीस.’
त्वं हयं मत्समीपस्था समीक्ष्य यदि मोहिता । वडवा भव वामोरु मर्त्यलोकेऽतिदारुणे
‘ओ वामोरू, जर तू माझ्या जवळ असलेल्या घोड्याला पाहून मोहात पडली असशील, तर या कठीण मर्त्यलोकात घोडी हो.’
इति शप्ता रमा देवी हरिणा दैवयोगतः । रुरोद वेपमाना सा भयभीतातिदुःखिता
अशा प्रकारे हरिने दैवी इच्छेने शाप दिल्यावर, देवी रामे भय आणि दुःखाने थरथर कापू लागली आणि रडू लागली.
तमुवाच रमानाथ शङ्किता चारुहासिनी । प्रणम्य शिरसा देवं स्वपतिं विनयान्विता
रामे, सुंदर हास्य असलेली आणि मनात शंका बाळगून, नम्रतेने आपल्या पतीला वंदन करून म्हणाली —
देवदेव जगन्नाथ करुणाकर केशव । स्वल्पेऽपराधे गोविन्द कस्माच्छापं ददासि मे
‘देवांचा देव, जगाचा स्वामी, दयाळू केशवा, एवढ्या लहानशा चुकीसाठी, गोविंदा, तू मला शाप का दिलास?’
न कदाचिन्मया दृष्टः क्रोधस्ते हीदृशः प्रभो । क्व गतस्ते मयि स्नेहः सहजो न तु नश्वरः
‘हे प्रभो, तुझा असा राग मी कधीच पाहिला नव्हता; माझ्यावर तुझे नैसर्गिक, कायमचे प्रेम कुठे गेले?’
वज्रपातस्तु शत्रौ वै कर्तव्यो न सुहृज्जने । सदाहं वरयोग्या ते शापयोग्या कथं कृता
‘शत्रूवर वज्रप्रहार करावा, मित्रावर नाही; मी नेहमीच तुझ्या कृपेची पात्र होते, मग मला शाप देण्यासारखी कशी ठरले?’
प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द पश्यतोऽद्य तवाग्रतः । कथं जीवे त्वया हीना विरहानलतापिता
गोविंदा, आज मी तुझ्या डोळ्यांसमोर प्राण सोडीन; तुझ्याविना, विरहाच्या आगीत होरपळत, मी कसा जगू शकते?
प्रसादं कुरु देवेश शापादस्मात्सुदारुणात् । कदा मुक्ता समीपं ते प्राप्नोमि सुखदं विभौ
देवाधिदेव, या भयंकर शापातून मला तुझी कृपा दे; मी केव्हा मुक्त होऊन तुझ्या सुखदायी सान्निध्यात येईन?
हरिरुवाच यदा ते भविता पुत्रः पृथिव्यां मत्समः प्रिये । तदा मां प्राप्य तन्वङ्गि सुखिता त्वं भविष्यसि
हरि म्हणाले: प्रियेस, पृथ्वीवर तुझ्या पोटी माझ्यासारखा पुत्र होईल तेव्हा, सुंदरी, तू माझ्या जवळ येशील आणि सुखी होशील.
शिवप्रसादेन लक्ष्मीद्वारा भगवत्याः समाराधनवर्णनम् जनमेजय उवाच इति शप्ता भगवता सिन्धुजा कोपयोगतः । कथं सा वडवा जाता रेवन्तेन च किं कृतम्
जनमेजय म्हणाले: भगवंताच्या रागामुळे शापित झाल्यावर सिंधुजेला घोडीचे रूप कसे मिळाले? आणि रेवंताने काय केले?
कस्मिन्देशेऽब्धिजा देवी वडवारूपधारिणी । संस्थितैकाकिनी बाला परोषित्पतिका यथा
सागरातून जन्मलेली ती देवी, घोडीचे रूप घेऊन, कोणत्या प्रदेशात एकटीच राहिली, जशी पतीपासून दूर झालेली तरुणी असते?
कालं कियन्तमायुष्मन् वियुक्ता पतिना रमा । संस्थिता विजनेऽरण्ये किं कृतं च तया पुनः
आयुष्यवान, पतीपासून दूर झालेली रमा त्या निर्जन अरण्यात किती काळ राहिली आणि तिथे तिने काय केले?
समागमं कदा प्राप्ता वासुदेवस्य सिन्धुजा । पुत्रः कथं तया प्राप्तो नारायणवियुक्तया
सिंधुजेला वासुदेवाशी केव्हा एकरूपता मिळाली आणि नारायणापासून दूर असतानाही तिला पुत्र कसा झाला?
एतद्वृत्तान्तमार्येश कथयस्व सविस्तरम् । श्रोतुकामोऽस्मि विप्रेन्द्र कथाख्यानमनुत्तमम्
आर्येश्वरा, हा सगळा प्रसंग मला सविस्तर सांग; द्विजश्रेष्ठा, मला ही उत्तम कथा ऐकायची आहे.
सूत उवाच इति पृष्टस्तदा व्यासः परीक्षित्तनयेन वै । कथयामास भो विप्राः कथामेतां सुविस्तराम्
सूता म्हणाले: परीक्षितपुत्राने विचारल्यावर व्यासांनी ही कथा, हे विप्रहो, सविस्तर सांगायला सुरुवात केली.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । पावनीं सुखदां कर्णे विशदाक्षरसंयुताम्
व्यास म्हणाले: राजन, ऐक, मी तुला ही पवित्र, आनंददायी आणि स्पष्ट शब्दांनी मांडलेली प्राचीन कथा सांगतो.
रेवन्तस्तु रमां दृष्ट्वा शप्ता देवेन कामिनीम् । भयार्तः प्रययौ दूरात्प्रणम्य जगतां पतिम्
देवाच्या शापामुळे कामिनी झालेली रमा पाहून, रेवंत घाबरला आणि दूरून जगत्पतीस वंदन करून निघून गेला.
पितुः सकाशं त्वरितो वीक्ष्य कोपं जगत्पतेः । निवेदयामास कथां भास्कराय स शापजाम्
जगत्पतीचा राग पाहून, तो घाईने वडिलांकडे गेला आणि शापाची ती कथा भास्कराला सांगितली.
दुःखिता सा रमा देवी प्रणम्य जगदीश्वरम् । आज्ञप्ता मानुषं लोकं प्राप्ता कमललोचना
रमा देवी दुःखी होऊन जगदीश्वराला वंदन करून, त्याच्या आज्ञेने कमलनयनी मानवजगात आली.
सूर्यपत्न्या तपस्तप्तं यत्र पूर्वं सुदारुणम् । तत्रैव सा ययावाशु वडवारूपधारिणी
जिथे पूर्वी सूर्यपत्नीने कठोर तप केले होते, तिथेच ती घोडीचे रूप घेऊन लगेच गेली.
कालिन्दीतमसासङ्गे सुपर्णाक्षस्य चोत्तरे । सर्वकामप्रदे स्थाने सुरम्यवनमण्डिते
काळिंदी आणि तमसा यांच्या संगमाजवळ, सुपर्णाक्षाच्या उत्तरेला, सर्व इच्छापूर्ती करणाऱ्या आणि रम्य वनांनी सजलेल्या त्या स्थळी.
तत्र स्थिता महादेवं शङ्करं वाञ्छितप्रदम् । दध्यौ चैकेन मनसा शूलिनं चन्द्रशेखरम्
तिथे तिने महादेव शंकर, इच्छापूर्ती करणारा, त्रिशूळधारी, चंद्रशेखर यांचा एकचित्ताने ध्यान केला.
पञ्चाननं दशभुजं गौरीदेहार्धधारिणम् । कर्पूरगौरदेहाभं नीलकण्ठं त्रिलोचनम्
तिने पाच मुखांचा, दहा हातांचा, अर्धे शरीर गौरीचे असलेला, कर्पूरासारखा शुभ्र, निळ्या गळ्याचा आणि तीन डोळ्यांचा त्यांचा ध्यान केला.
व्याघ्राजिनधरं देवं गजचर्मोत्तरीयकम् । कपालमालाकलितं नागयज्ञोपवीतिनम्
वाघाच्या कातडीचे वस्त्र घातलेला, हत्तीच्या कातडीचा उपरणा पांघरलेला, कवटींची माळ घातलेला आणि नागाचे यज्ञोपवीत घातलेला तो देव.
सागरस्य सुता कृत्वा हयीरूपं मनोहरम् । तस्मिंस्तीर्थे रमादेवी चकार दुश्चरं तपः
सागराची कन्या रमादेवीने सुंदर घोड्याचं रूप धारण करून त्या पवित्र स्थळी कठोर तप केला.
ध्यायमाना परं देवं वैराग्यं समुपाश्रिता । दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं तत्र महीपते
ती परमेश्वराचं ध्यान करत, वैराग्य स्वीकारून, तिथे हजार दिव्य वर्षं घालवली.