यदोस्तु यादवाः कामं भरताद्भारतास्तथा । हैहयः कोऽपि राजाभूत्तेषां वंशे प्रतिष्ठितः
जसे यदुपासून यादव आणि भरतापासून भारत हे वंश झाले, तसे त्यांच्या वंशात हैहय नावाचा कुणी राजा होता का?
तदहं श्रोतुमिच्छामि कारणं करुणानिधे । हैहयास्ते कथं जाताः क्षत्रियाः केन कर्मणा
म्हणून, करुणासागर, मला हे ऐकायचे आहे की हे हैहय क्षत्रिय कशामुळे आणि कोणत्या कर्मामुळे जन्मले?
व्यास उवाच हैहयानां समुत्पत्तिं शृणु भूप सविस्तराम् । पुरातनीं सुपुण्यां च कथां पापप्रणाशिनीम्
व्यास म्हणाले — राजन, तू हयहेय लोकांची उत्पत्ती आणि ही प्राचीन, पुण्यदायक, पाप नष्ट करणारी कथा सविस्तर ऐक.
कस्मिंश्चित्समये भूप सूर्यपुत्रः सुशोभनः । रेवन्तेति च विख्यातो रूपवानमितप्रभः
राजा, एके काळी सूर्याचा तेजस्वी आणि सुंदर पुत्र, रेवंत नावाने प्रसिद्ध असलेला, जगात होता.
[http://puranastudy.freeoda.com/pur_index3/uchchaish.htm उच्चैःश्रव]समारुह्य हयरत्नं मनोहरम् । जगाम विष्णुसदनं वैकुण्ठं भास्करात्मजः
तो भास्करपुत्र मन मोहून टाकणाऱ्या उच्चैःश्रवा नावाच्या दिव्य घोड्यावर बसून, विष्णूचे वैकुंठ हे निवासस्थान गाठायला निघाला.
भगवद्दर्शनाकांक्षी हयारूढो यदागतः । हयस्थस्तु तदा दृष्टो लक्ष्म्यासौ रविनन्दनः
भगवंताचे दर्शन घ्यावे, या इच्छेने तो घोड्यावर बसून तेथे गेला; तेव्हा लक्ष्मीने सूर्यपुत्राला त्या घोड्यावर बसलेला पाहिला.
रमा वीक्ष्य हयं दिव्यं भ्रातरं सागरोद्भवम् । रूपेण विस्मिता तस्य तस्थौ स्तम्भितलोचना
रामाने, समुद्रातून जन्मलेला आपला भाऊ, तो दिव्य घोडा पाहिला आणि त्याच्या सौंदर्याने ती आश्चर्यचकित झाली; तिच्या डोळ्यांत केवळ त्याचाच प्रतिबिंब राहिला.
भगवानपि तं दृष्ट्वा हयारूढं मनोहरम् । आगच्छन्तं रमां विष्णुः पप्रच्छ प्रणयात्प्रभुः
भगवंतानेही तो मन मोहून टाकणारा घोड्यावर बसलेला पाहिला आणि रामाजवळ प्रेमाने विचारले.
कोऽयमायाति चार्वङ्गि हयारूढ इवापरः । स्मरतेजस्तनुः कान्ते मोहयन्भुवनत्रयम्
‘ही सुंदर अंगाची, घोड्यावर बसून जणू दुसराच एखादा देवच येतो आहे, असा हा कोण आहे? त्याचे रूप कामदेवासारखे तेजस्वी आहे, आणि तो तीनही लोकांना मोहात टाकतो आहे.’
प्रेक्षमाणा तदा लक्ष्मीस्तच्चित्ता दैवयोगतः । नोवाच वचनं किञ्चित्पृष्टापि च पुनः पुनः
त्या वेळी लक्ष्मी त्या दृश्यात पूर्णपणे गुंग झाली होती; दैवी योगाने, तिला वारंवार विचारले तरी तिने एकही शब्द उच्चारला नाही.
व्यास उवाच अश्वासक्तमतिं वीक्ष्य कामिनीमतिमोहिताम् । पश्यन्तीं परमप्रेम्णा चञ्चलाक्षीं च चञ्चलाम्
व्यास म्हणाले — तिचे मन घोड्यावर खिळलेले, प्रेमाने डोळे चंचल झालेले आणि ती एकदम मोहित झालेली पाहून,
तामाह भगवान्कुद्धः किं पश्यसि सुलोचने । मोहिता च हरिं दृष्ट्वा पृष्टा नैवाभिभाषसे
भगवंत रागावून म्हणाले — ‘सुंदर डोळ्यांनो, तू असे काय पाहतेस? घोड्यामुळे तू मोहात पडली आहेस, विचारले तरी उत्तर देत नाहीस.’
सर्वत्र रमसे यस्माद्रमा तस्माद्भविष्यसि । चञ्चलत्वाच्चलेत्येवं सर्वथैव न संशयः
‘रामे, तू सर्वत्र रमतेस म्हणून तू कायम चंचल राहशील; तुझ्या या चंचलपणामुळे तुला नेहमी चंचला असेच म्हणतील, यात शंका नाही.’
प्राकृता च यथा नारी नूनं भवति चञ्चला । तथा त्वमपि कल्याणि स्थिरा नैव कदाचन
‘सर्वसाधारण स्त्री जशी चंचल असते, तशीच तूही, कल्याणी, कधीच स्थिर राहू शकणार नाहीस.’
त्वं हयं मत्समीपस्था समीक्ष्य यदि मोहिता । वडवा भव वामोरु मर्त्यलोकेऽतिदारुणे
‘ओ वामोरू, जर तू माझ्या जवळ असलेल्या घोड्याला पाहून मोहात पडली असशील, तर या कठीण मर्त्यलोकात घोडी हो.’
इति शप्ता रमा देवी हरिणा दैवयोगतः । रुरोद वेपमाना सा भयभीतातिदुःखिता
अशा प्रकारे हरिने दैवी इच्छेने शाप दिल्यावर, देवी रामे भय आणि दुःखाने थरथर कापू लागली आणि रडू लागली.
तमुवाच रमानाथ शङ्किता चारुहासिनी । प्रणम्य शिरसा देवं स्वपतिं विनयान्विता
रामे, सुंदर हास्य असलेली आणि मनात शंका बाळगून, नम्रतेने आपल्या पतीला वंदन करून म्हणाली —
देवदेव जगन्नाथ करुणाकर केशव । स्वल्पेऽपराधे गोविन्द कस्माच्छापं ददासि मे
‘देवांचा देव, जगाचा स्वामी, दयाळू केशवा, एवढ्या लहानशा चुकीसाठी, गोविंदा, तू मला शाप का दिलास?’
न कदाचिन्मया दृष्टः क्रोधस्ते हीदृशः प्रभो । क्व गतस्ते मयि स्नेहः सहजो न तु नश्वरः
‘हे प्रभो, तुझा असा राग मी कधीच पाहिला नव्हता; माझ्यावर तुझे नैसर्गिक, कायमचे प्रेम कुठे गेले?’
वज्रपातस्तु शत्रौ वै कर्तव्यो न सुहृज्जने । सदाहं वरयोग्या ते शापयोग्या कथं कृता
‘शत्रूवर वज्रप्रहार करावा, मित्रावर नाही; मी नेहमीच तुझ्या कृपेची पात्र होते, मग मला शाप देण्यासारखी कशी ठरले?’
प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द पश्यतोऽद्य तवाग्रतः । कथं जीवे त्वया हीना विरहानलतापिता
गोविंदा, आज मी तुझ्या डोळ्यांसमोर प्राण सोडीन; तुझ्याविना, विरहाच्या आगीत होरपळत, मी कसा जगू शकते?
प्रसादं कुरु देवेश शापादस्मात्सुदारुणात् । कदा मुक्ता समीपं ते प्राप्नोमि सुखदं विभौ
देवाधिदेव, या भयंकर शापातून मला तुझी कृपा दे; मी केव्हा मुक्त होऊन तुझ्या सुखदायी सान्निध्यात येईन?
हरिरुवाच यदा ते भविता पुत्रः पृथिव्यां मत्समः प्रिये । तदा मां प्राप्य तन्वङ्गि सुखिता त्वं भविष्यसि
हरि म्हणाले: प्रियेस, पृथ्वीवर तुझ्या पोटी माझ्यासारखा पुत्र होईल तेव्हा, सुंदरी, तू माझ्या जवळ येशील आणि सुखी होशील.
शिवप्रसादेन लक्ष्मीद्वारा भगवत्याः समाराधनवर्णनम् जनमेजय उवाच इति शप्ता भगवता सिन्धुजा कोपयोगतः । कथं सा वडवा जाता रेवन्तेन च किं कृतम्
जनमेजय म्हणाले: भगवंताच्या रागामुळे शापित झाल्यावर सिंधुजेला घोडीचे रूप कसे मिळाले? आणि रेवंताने काय केले?
कस्मिन्देशेऽब्धिजा देवी वडवारूपधारिणी । संस्थितैकाकिनी बाला परोषित्पतिका यथा
सागरातून जन्मलेली ती देवी, घोडीचे रूप घेऊन, कोणत्या प्रदेशात एकटीच राहिली, जशी पतीपासून दूर झालेली तरुणी असते?
कालं कियन्तमायुष्मन् वियुक्ता पतिना रमा । संस्थिता विजनेऽरण्ये किं कृतं च तया पुनः
आयुष्यवान, पतीपासून दूर झालेली रमा त्या निर्जन अरण्यात किती काळ राहिली आणि तिथे तिने काय केले?
समागमं कदा प्राप्ता वासुदेवस्य सिन्धुजा । पुत्रः कथं तया प्राप्तो नारायणवियुक्तया
सिंधुजेला वासुदेवाशी केव्हा एकरूपता मिळाली आणि नारायणापासून दूर असतानाही तिला पुत्र कसा झाला?
एतद्वृत्तान्तमार्येश कथयस्व सविस्तरम् । श्रोतुकामोऽस्मि विप्रेन्द्र कथाख्यानमनुत्तमम्
आर्येश्वरा, हा सगळा प्रसंग मला सविस्तर सांग; द्विजश्रेष्ठा, मला ही उत्तम कथा ऐकायची आहे.
सूत उवाच इति पृष्टस्तदा व्यासः परीक्षित्तनयेन वै । कथयामास भो विप्राः कथामेतां सुविस्तराम्
सूता म्हणाले: परीक्षितपुत्राने विचारल्यावर व्यासांनी ही कथा, हे विप्रहो, सविस्तर सांगायला सुरुवात केली.
व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । पावनीं सुखदां कर्णे विशदाक्षरसंयुताम्
व्यास म्हणाले: राजन, ऐक, मी तुला ही पवित्र, आनंददायी आणि स्पष्ट शब्दांनी मांडलेली प्राचीन कथा सांगतो.