यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णश्च बाह्लिकः । भीमसेनो धर्भपुत्रस्तथैवार्जुनकेशवौ
जिथे भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, बाहीक, भीमसेन, धृतपुत्र, अर्जुन आणि केशव हे सर्व उपस्थित होते—
तथापि युद्धमत्युग्रं कृतं तैश्च परस्परम् । कुटुम्बकदनं भूरि कृतं लोभातुरैरिह
तरीही त्यांनी एकमेकांशी फार भयंकर युद्ध केले; लोभाने पछाडलेल्या या लोकांनी येथे अनेक कुटुंबांचा नाश केला.
हतो द्रोणो हतो भीष्मस्तथैव पाण्डवात्मजाः । भ्रातरः पितरः पुत्राः सर्वे वै निहता रणे
त्या युद्धात द्रोण मारला गेला, भीष्मही पडला, पांडवांचे पुत्रही मारले गेले; भाऊ, वडील, मुले—सर्वजण रणांगणात नष्ट झाले.
तस्माल्लोभाभिभूतस्तु किं न कुर्यान्नरः किल । हैहयैर्निहताः सर्वे भृगवः पापबुद्धिभिः
म्हणून लोभाने व्यापलेला माणूस काय करणार नाही? दुष्ट बुद्धीच्या हैहयांनी सर्व भृगु मारले.
हैहयानामुत्पत्तिप्रसङ्गे रमाविष्णुसंवादवर्णनम् जनमेजय उवाच कथं ताश्च स्त्रियः सर्वा भृगूणां दुःखसागरात् । मुक्ता वंशः पुनस्तेषां ब्राह्मणानां स्थिरोऽभवत्
जनमेजय म्हणाला: भृगूंच्या त्या सर्व स्त्रिया दुःखाच्या समुद्रातून कशा मुक्त झाल्या आणि त्यांचा ब्राह्मणांचा वंश पुन्हा कसा स्थिर झाला?
हैहयैः किं कृतं कार्यं हत्वा तान्ब्राह्मणानपि । क्षत्रियैर्लोभसंयुक्तैः पापाचारैर्वदस्व तत्
हैहयांनी त्या ब्राह्मणांना मारल्यानंतर काय केले? लोभ आणि वाईट वर्तन असलेल्या त्या क्षत्रियांनी कोणती कृत्ये केली, ते सांग.
न तृप्तिरस्ति मे ब्रह्मन् पिबतस्ते कथामृतम् । पावनं सुखदं नॄणां परलोके फलप्रदम्
ब्राह्मण, तुझ्या या कथा मी ऐकत राहतो, तरी मला कधीच समाधान मिळत नाही; या कथा पवित्र करतात, लोकांना सुख देतात आणि परलोकात फळ देतात.
व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यथा स्त्रियस्तु ता मुक्ता दुःखात्तस्माद्दुरत्ययात्
व्यास म्हणाले: राजा, ऐक, मी तुला अशी कथा सांगतो जी पापांचा नाश करते—ज्यात त्या स्त्रिया त्या असह्य दुःखातून कशा मुक्त झाल्या ते सांगतो.
भृगुपत्न्यो यदा राजन् हिमवन्तं गिरिं गताः । भयत्रस्ता विभग्नाशा हैहयैः पीडिता भृशम्
राजा, जेव्हा भृगूंच्या पत्नी हैहयांनी फार त्रास दिल्यामुळे घाबरून, आशा सोडून हिमालय पर्वतावर गेल्या—
गौरीं तत्र तु संस्थाप्य मृण्मयीं सरितस्तटे । उपोषणपराश्चक्रुर्निश्चयं मरणं प्रति
तेव्हा त्या नदीच्या काठी मातीची गौरीची मूर्ती बसवून, उपवास करत मृत्यूला सामोरे जाण्याचा निर्धार केला.
स्वप्ने गत्वा तदा देवी प्राह ताः प्रमदोत्तमाः । युष्मासु मध्ये कस्याश्चिद्भविता चोरुजः पुमान्
तेव्हा त्या उत्तम स्त्रियांना स्वप्नात देवीने सांगितले: 'तुमच्यातील एका स्त्रीच्या पोटी मोठ्या तेजाचा पुत्र जन्माला येईल.'
मदंशशक्तिसम्भिन्नः स वः कार्यं विधास्यति । इत्यादिश्य पराम्बा सा पश्चादन्तर्हिताभवत्
'माझ्या शक्तीचा अंश असलेला तो पुत्र तुमचे कार्य पूर्ण करील.' असे सांगून ती परात्पर माता अदृश्य झाली.
जागृतास्तु ततः सर्वा मुदमापुर्वराङ्गनाः । काचित्तासां भयोद्विग्ना कामिनी चतुरा भृशम्
सर्व स्त्रिया जाग्या झाल्यावर आनंदित झाल्या; पण त्यातली एक, भीती आणि इच्छा यांनी व्याकुळ, तशीच राहिली.
दधार चोरुणैकेन गर्भं सा कुलवृद्धये । पलायनपरा दृष्टा क्षत्रियैर्ब्राह्मणी यदा
कुलाची वाढ व्हावी म्हणून तिने एका तेजस्वी पुरुषाकडून गर्भ धारण केला; जेव्हा क्षत्रियांनी त्या ब्राह्मण स्त्रीला पळताना पाहिले, तेव्हा त्यांनी तिचा पाठलाग केला.
विह्वला तेजसा युक्ता तदा ते दुद्रुवुर्भृशम् । गृह्यतां वध्यतां नारी सगर्भा याति सत्वरा
ती तेजाने उजळून निघाली आणि घाईने पळू लागली; क्षत्रिय ओरडले, 'ती गर्भवती स्त्री पळते आहे, तिला पकडा, मारा!'
इति ब्रुवन्तः सम्प्राप्ताः कामिनीं खड्गपाणयः । सा भयार्ता तु तान्दृष्ट्वा रुरोद समुपागतान्
असे म्हणत, तलवार हातात घेऊन ते तिच्याजवळ आले; ती स्त्री घाबरून, ते जवळ येताना पाहून रडू लागली.
गर्भस्य रक्षणार्थं सा चुक्रोशातिभयातुरा । रुदतीं मातरं श्रुत्वा दीनां प्राणविवर्जिताम्
ती गर्भाच्या रक्षणासाठी फारच घाबरून ओरडली; तिची आई रडताना, अगदी हतबल आणि जणू प्राणहीन झालेली, तिने ऐकली.
निराधारां क्रन्दमानां क्षत्रियैर्भृशतापिताम् । गृहीतामिव सिंहेन सगर्भां हरिणीं यथा
ती आधाराविना रडत होती, क्षत्रियांकडून फार त्रासलेली; जणू एखाद्या सिंहाने पकडलेली गरोदर हरिणीच.
साश्रुनेत्रां वेपमानां सङ्क्रुध्य बालकस्तदा । भित्त्वोरुं निर्जगामाशु गर्भः सूर्य इवापरः
डोळ्यांत अश्रू, शरीर थरथरत असताना, त्या मुलाला राग आला; मग तो गर्भ आईच्या मांडी फाडून, दुसऱ्या सूर्यासारखा झपाट्याने बाहेर आला.
मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां तेजसा बालकः शुभः । दर्शनाद्बालकस्याशु सर्वे जाता विलोचनाः
त्या शुभ मुलाच्या तेजामुळे क्षत्रियांचे डोळे दिपले; त्या मुलाला पाहताच सगळे क्षणात आंधळे झाले.
बभ्रमुर्गिरिदुर्गेषु जन्मान्धा इव क्षत्रियाः । चिन्तितं मनसा सर्वैः किमेतदिति साम्प्रतम्
क्षत्रिय जणू जन्मतः आंधळे असावेत, असे डोंगरातील किल्ल्यांत भरकटू लागले; सगळ्यांच्या मनात विचार आला, 'हे काय घडते आहे?'
सर्वे चक्षुर्विहीना यज्जाता स्म बालदर्शनात् । ब्राह्मण्यास्तु प्रभावोऽयं सतीव्रतबलं महत्
त्या मुलाला पाहिल्यामुळे सगळे डोळ्याविना झाले; ही त्या ब्राह्मण स्त्रीची शक्ती आणि तिच्या पवित्रतेचे मोठे बळ आहे.
क्षणाद्वामोघसङ्कल्पाः किं करिष्यन्तिदुःखिताः । इति सञ्चिन्त्य मनसा नेत्रहीना निराश्रयाः
क्षणात त्यांचे सगळे संकल्प फोल ठरले; आता हे दुःखी लोक काय करतील? असे मनात विचार करत, ते आंधळे आणि आधाराविना झाले.
ब्राह्मणीं शरणं जग्मुर्हैहया गतचेतसः । प्रणेमुस्तां भयत्रस्तां कृताञ्जलिपुटाश्च ते
हैहय, ज्यांचे मन हरवले होते, त्यांनी त्या ब्राह्मण स्त्रीकडे आश्रय घेतला; भीतीने थरथरत, त्यांनी हात जोडून तिला वंदन केले.
ऊचुश्चैनां भयोद्विग्नां दृष्ट्यर्थं क्षत्रियर्षभाः । प्रसीद सुभगे मातः सेवकास्ते वयं किल
क्षत्रियांचे प्रमुख भीतीने व्याकुळ होऊन, डोळ्यांसाठी तिच्याशी बोलले: 'माऊली, कृपा कर, आम्ही खरेच तुझे सेवक आहोत.'
कृतापराधा रम्भोरु क्षत्रियाः पापबुद्धयः । दर्शनात्तव तन्वङ्गि जाताः सर्वे विलोचनाः
रंभोरू, या पापी मनाच्या क्षत्रियांनी अपराध केला; तुझ्या दर्शनामुळे, तन्वंगी, आम्ही सगळे आंधळे झालो आहोत.
मुखं ते नैव पश्यामो जन्मान्धा इव भामिनि । अद्भुतं ते तपो वीर्यं किं कुर्मः पापकारिणः
सुंदरी, आम्हाला तुझे मुख दिसत नाही, जणू आम्ही जन्मतः आंधळेच; तुझे तपश्चर्येचे सामर्थ्य अद्भुत आहे—आम्ही पापी काय करणार?
शरणं ते प्रपन्नाः स्मो देहि चक्षूंषि मानदे । अन्धत्वं मरणादुग्रं कृपां कर्तुं त्वमर्हसि
आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत; मान्ये, आम्हाला पुन्हा डोळे दे. हे कठीण आंधळेपण मृत्यूपेक्षा भयंकर आहे; तू दया करायला हवीस.
पुनर्दृष्टिप्रदानेन सेवकान्क्षत्रियान्कुरु । उपरम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः
पुन्हा आम्हाला दृष्टी देऊन, आम्हा क्षत्रियांना आपले सेवक कर; आम्ही वाईट कृत्ये सोडून, एकत्र निघून जाऊ.
अतः परं न कर्तव्यमीदृशं कर्म कर्हिचित् । भार्गवाणां तु सर्वेषां सेवकाः स्मो वयं किल
यापुढे असे कृत्य कधीही करायचे नाही; आम्ही सगळे भृगुवंशीयांचे सेवक आहोत.