यत्र पर्वतशृङ्गे वै कर्णिकारवनाद्भुते । क्रीडन्ति देवताः सर्वे मुनयश्च तपोऽधिकाः
त्या अद्भुत पर्वतशिखरावर, जिथे कर्णिकार वृक्षांची दाट वनं आहेत, सर्व देवता आणि कठोर तप करणारे ऋषी आनंदाने खेळतात.
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनौ तथा । वसन्ति मुनयो यत्र ये चान्ये ब्रह्मवित्तमाः
त्या ठिकाणी आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत, अश्विनी कुमार आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असणारे ऋषी राहतात.
तत्र हेमगिरेः शृङ्गे संगीतध्वनिनादिते । तपश्चचार धर्मात्मा व्यासः सत्यवतीसुतः
त्या सुवर्ण पर्वताच्या शिखरावर, जिथे गाण्याचा गूंज घुमत होता, सत्यवतीचा धर्मात्मा पुत्र व्यास तिथे कठोर तप करत होता.
ततोऽस्य तेजसा व्याप्तं विश्वं सर्वं चराचरम् । अग्निवर्णा जटा जाता पाराशर्यस्य धीमतः
मग त्याच्या तेजामुळे संपूर्ण जग, जड आणि जंगम, व्यापून गेले; त्या बुद्धिमान पाराशरपुत्राच्या जटांनाही अग्नीप्रमाणे रंग आला.
ततोऽस्य तेज आलक्ष्य भयमाप शचीपतिः । तुरासाहं तदा दृष्ट्वा भयत्रस्तं श्रमातुरम्
मग त्याचं तेज पाहून शचीपती घाबरला; तूरासाहाला त्या अवस्थेत—भीतीने थरथरत आणि थकलेला—पाहून,
उवाच भगवान् रुद्रो मघवन्तं तथास्थितम् । शङ्कर उवाच कथमिन्द्राद्य भीतोऽसि किं दुःखं ते सुरेश्वर
मग भगवान रुद्र त्या स्थितीत असलेल्या मघवानाला म्हणाला: 'इंद्रा, तुला आता कशाची भीती वाटते? देवराज, तुला काय दु:ख आहे?''
अमर्षो नैव कर्तव्यस्तापसेषु कदाचन । तपश्चरन्ति मुनयो ज्ञात्वा मां शक्तिसंयुतम्
कधीही तपस्व्यांवर राग धरू नये; हे ऋषी माझ्यातील शक्ती जाणूनच तप करतात.
न त्वेतेऽहितमिच्छन्ति तापसाः सर्वथैव हि । इत्युक्तवचनः शक्रस्तमुवाच वृषध्वजम्
हे तपस्वी कधीच कोणाचं वाईट इच्छित नाहीत; असं सांगितल्यावर शक्राने वृषध्वजाला विचारलं.
कस्मात्तपस्यति व्यासः कोऽर्थस्तस्य मनोगतः । शिव उवाच पाराशर्यस्तु पुत्रार्थी तपश्चरति दुश्चरम्
'व्यास तप का करतोय? त्याच्या मनात काय इच्छा आहे?' शिव म्हणाला: 'पाराशरपुत्राला पुत्राची इच्छा आहे म्हणून तो कठोर तप करतो.'
पूर्णवर्षशतं जातं ददाम्यद्य सुतं शुभम् । सूत उवाच इत्युक्त्या वासवं रुद्रो दयया मुदिताननः
'शंभर वर्षं पूर्ण झाली असली तरी, आज मी त्याला शुभ पुत्र देईन.' सूत म्हणतो: अशा दयाळू आणि आनंदी मुखाने रुद्राने वासवाला हे सांगितले.
गत्वा ऋषिसमीपं तु तमुवाच जगद्गुरुः । उत्तिष्ठ वासवीपुत्र पुत्रस्ते भविता शुभः
मग जगाचा गुरु त्या ऋषीजवळ गेला आणि म्हणाला: 'उठ वासवीपुत्रा, तुझ्या पोटी एक शुभ पुत्र जन्माला येईल.'
सर्वतेजोमयो ज्ञानी कीर्तिकर्ता तवानघ । अखिलस्य जनस्यात्र वल्लभस्ते सुतः सदा
'तो सर्व तेजांनी युक्त, ज्ञानी आणि तुझं नाव उज्ज्वल करणारा असेल, पापरहित; तुझा पुत्र इथे सगळ्यांना नेहमी प्रिय राहील.'
भविष्यति गुणैः पूर्णः सात्त्विकैः सत्यविक्रमः । सूत उवाच तदाकर्ण्य वचः श्लक्ष्णं कृष्णद्वैपायनस्तदा
'तो सर्व सद्गुणांनी भरलेला, सात्त्विक आणि खरा पराक्रमी असेल.' सूत म्हणतो: ही मधुर वचने ऐकून कृष्णद्वैपायनाने—
शूलपाणिं नमस्कृत्य जगामाश्रममात्मनः । स गत्वाश्रममेवाशु बहुवर्षश्रमातुरः
शूलधारी प्रभूला वंदन करून, तो आपल्या आश्रमात गेला; अनेक वर्षांच्या तपामुळे थकलेला तो लवकरच आपल्या आश्रमात पोहोचला.
अरणीसहितं गुह्यं ममन्थाग्निं चिकीर्षया । मन्थनं कुर्वतस्तस्य चित्ते चिन्ताभरस्तदा
गुप्त अरणीसह, तो अग्नी उत्पन्न करण्यासाठी मंथन करू लागला; मंथन करताना त्याच्या मनात चिंता भरून राहिली.
प्रादुर्बभूव सहसा सुतोत्पत्तौ महात्मनः । मन्थानारणिसंयोगान्मन्थनाच्च समुद्भवः
मग अचानक, त्या महात्म्याच्या पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने, एक अद्भुत गोष्ट प्रकट झाली; मंथनाच्या काठ्या एकत्र आल्यावर आणि मंथनाने—
पावकस्य यथा तद्वत्कथं मे स्यात्सुतोद्भवः । पुत्रारणिस्तु या ख्याता सा ममाद्य न विद्यते
'जसं अग्नी उत्पन्न होतो, तसं माझ्या पुत्राचा जन्म कसा होईल? पुत्रारणी म्हणून जी काठी प्रसिद्ध आहे, ती आज माझ्याकडे नाही.'
तरुणी रूपसम्पन्ना कुलोत्पन्ता पतिव्रता । कथं करोमि कान्तां च पादयोः शृङ्खलासमाम्
'एक तरुण, रूपवान, कुलीन आणि पतीव्रता स्त्री—अशी प्रिय पत्नी, पायात नूपुर घातलेली, मी कशी मिळवू?'
पुत्रोत्पादनदक्षां च पातिव्रत्ये सदा स्थिताम् । पतिव्रतापि दक्षापि रूपवत्यपि कामिनी
जी मुलगी मुलांना जन्म देण्यात कुशल आहे, पतीवर नेहमी निष्ठावान आहे—ती पतीव्रता असो, गुणी असो, सुंदर असो किंवा कामुक असो—
सदा बन्धनरूपा च स्वेच्छासुखविधायिनी । शिवोऽपि वर्तते नित्यं कामिनीपाशसंयुतः
ती नेहमीच बंधनाचे कारण असते, पण आपल्या इच्छेने सुखही देते; अगदी शंकरालाही कामुक स्त्रीच्या मोहाच्या जाळ्यात कायम बांधले जाते.
कथं करोम्यहं चात्र दुर्घटं च गृहाश्रमम् । एवं चिन्तयतस्तस्य घृताची दिव्यरूपिणी
हे कठीण गृहस्थाश्रम मी कसा सांभाळू? असे विचार करत असताना, दिव्य रूप असलेली घृताची त्याच्या नजरेस पडली.
प्राप्ता दृष्टिपथं तत्र समीपे गगने स्थिता । तां दृष्ट्वा चञ्चलापाङ्गीं समीपस्थां वराप्सराम्
ती त्याच्या नजरेसमोर, जवळच आकाशात उभी होती; तिच्या चपळ नजरा असलेल्या, जवळ उभ्या असलेल्या त्या सुंदर अप्सरेला पाहून—
पञ्चबाणपरीताङ्गस्तूर्णमासीद्धृतव्रतः । चिन्तयामास च तदा किं करोम्यद्य संकटे
त्याच्या अंगावर क्षणातच कामदेवाचे बाण लागले, जरी तो व्रतस्थ होता; तेव्हा त्याने विचार केला, 'या संकटात मी आता काय करू?'
धर्मस्य पुरतः प्राप्ते कामभावे दुरासदे । अङ्गीकरोमि यद्येनां वञ्चनार्थमिहागताम्
धर्मासमोर असताना, जिथे इच्छा फारच जड असते, जर मी तिला स्वीकारले, जी फसवण्यासाठी आली आहे—
हसिष्यन्ति महात्मानस्तापसा मां तु विह्वलम् । तपस्तप्त्वा महाघोरं पूर्णवर्षशतं त्विह
महान लोक, तपस्वी, मला अस्वस्थ पाहून हसतील; मी इथे शंभर वर्षे कठोर तप केले आहे.
दृष्ट्वाप्सरां च विवशः कथं जातो महातपाः । कामं निन्दापि भवतु यदि स्यादतुलं सुखम्
'या महान तपस्व्याला अप्सरेला पाहून असा कसा मोह झाला?' निंदा झाली तरी चालेल, फक्त अतुल सुख मिळाले पाहिजे.
गृहस्थाश्रमसम्भूतं सुखदं पुत्रकामदम् । स्वर्गदं च तथा प्रोक्तं ज्ञानिनां मोक्षदं तथा
गृहस्थाश्रमातून सुख मिळते, मुलांची इच्छा पूर्ण होते, स्वर्ग मिळतो असं म्हटलं जातं, आणि ज्ञानी लोकांना तर मोक्षही मिळतो.
न भविष्यति तन्नूमनया देवकन्यया । नारदाच्च मया पूर्वं श्रुतमस्ति कथानकम् । यथोर्वशीवशो राजा पराभूतः पुरूरवाः
पण या देवकन्येसोबत तसं होणार नाही; मी आधीच नारदाकडून ऐकलं आहे की, उर्वशीच्या मोहात पडून राजा पुरूरवा हरला होता.
बुधोत्पत्तिः ऋषय ऊचुः कोऽसौ पुरूरवा राजा कोर्वशी देवकन्यका । कथं कष्टं च सम्प्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना
ऋषी म्हणाले: हा पुरूरवा राजा कोण? उर्वशी ही देवकन्या कोण? त्या महान राजाला कोणते दुःख आले होते?
सर्वं कथानकं ब्रूहि लोमहर्षणजाधुना । श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युतं रसम्
लोहमहर्षणाच्या पुत्रा, आम्हा सर्वांना तुझ्या कमलासारख्या मुखातून पडणारा अमृतरस ऐकायची इच्छा आहे; म्हणून सर्व कथा सांग.