स्वर्याते नृपशार्दूले कार्तवीर्यार्जुने पुनः । हैहया निर्धना जाताः कालेन महता नृप
राजांचा सिंह, कृतवीर्यार्जुन या जगातून गेल्यावर, बराच काळ लोटून हैहय गरीब झाले.
धनकार्यं समुत्पन्नं हैहयानां कदाचन । याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तान्भूगूंस्ते हैहया नृप
एकदा हैहयांना पैशाची गरज भासली. तेव्हा ते भृगूंकडे गेले आणि भूमी मागू लागले.
विनयं क्षत्रियाः कृत्वाप्ययाचन्त धनं बहु । न ददुस्तेऽतिलोभार्ता नास्ति नास्तीतिवादिनः
क्षत्रियांनी नम्रता दाखवूनही भरपूर धन मागितले; पण फारच लोभी आणि 'काहीच नाही, काहीच नाही' असे म्हणणाऱ्यांनी काहीच दिले नाही.
भूमौ च निदधुः केचिद्भृगवो धनमुत्तमम् । ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्
काही भृगूंनी आपले उत्तम धन जमिनीत पुरले; काहींनी क्षत्रियांचा भयं वाटून ते धन इतर ब्राह्मणांना दिले.
कृत्वा स्थानान्तरे द्रव्यं ब्राह्मणा भयविह्वलाः । त्यक्त्वाऽऽश्रमान्ययुः सर्वे भृगवस्तृष्णयान्विताः
भयाने गांगरून ब्राह्मणांनी आपली संपत्ती दुसरीकडे हलवली; आणि सर्व भृगू, लोभाने पछाडून, आपली आश्रमं सोडून निघून गेले.
याज्यांश्च दुःखितान्दृष्ट्वा न ददुर्लोभमोहिताः । पलायित्वा गताः सर्वे गिरिदुर्गानुपाश्रिताः
यजमान ब्राह्मण दुःखी दिसले तरी लोभाने अंध झालेले काहींनी काहीच दिले नाही; सर्वजण पळून जाऊन डोंगरातील किल्ल्यांमध्ये लपले.
ततस्ते हैहयास्तात दुःखिताः कार्यगौरवात् । भृगूणामाश्रमाञ्जग्मुर्द्रव्यार्थं क्षत्रियर्षभाः
मग हे हयहे, दुःखी असले तरी कर्तव्यामुळे, भृगूंच्या आश्रमांकडे गेले, धन मिळवण्यासाठी हे श्रेष्ठ क्षत्रिय तिथे पोहोचले.
भृगूंस्तु निर्गतान्वीक्ष्य शून्यांस्त्यक्त्या गृहानथ । चखनुर्भूतलं तत्र द्रव्यार्थं हैहया भृशम्
भृगू तिथून निघून गेले आणि घरं रिकामी आहेत हे पाहून, हयहे तिथे जमिन खोदू लागले, धनाच्या शोधात.
खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि । ददृशुः क्षत्रियाः सर्वे तद्वित्तं श्रमकर्शिताः
खोदताना, एका भृगूच्या घरात त्यांना धन सापडले; सर्व क्षत्रिय, श्रमाने थकलेले, ते धन पाहून थक्क झाले.
यत्र यत्र समुत्पन्नं भूरि द्रव्यं महीतलात् । तदा ते पार्श्वभागस्थब्राह्मणानां गृहाण्यपि
जिथे जिथे जमिनीतून भरपूर धन मिळाले, तिथे तिथे त्यांनी जवळ राहणाऱ्या ब्राह्मणांच्या घरातही प्रवेश केला.
निर्भिद्य हैहया द्रव्यं ददृशुर्धनलिप्सया । ब्राह्मणाश्चुकुशः सर्वे भीताश्च शरणं गताः
हयहे धनाच्या लोभाने घरं फोडून धन शोधू लागले; सर्व ब्राह्मण घाबरून पळून गेले आणि कुठेतरी आसरा घेतला.
अतिचिन्वत्सु विप्राणां भवनान्निःसृतं बहु । निजघ्नुस्ताञ्छरैः कोपाद्वाडवाञ्छरणागतान्
ब्राह्मणांच्या घरातून जसे जसे धन बाहेर येऊ लागले, तसे हयहे रागाने, जणू घोड्यांना गोठ्यात मारावे तसे, आश्रय घेतलेल्या लोकांवर बाणांनी हल्ला करू लागले.
ययुस्ते गिरिदुर्गांश्च यत्र वै भृगवः स्थिताः । आगर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव महीमिमाम्
ते डोंगरातील किल्ल्यांकडे गेले जिथे भृगू लपले होते, आणि गर्भात असतानाच कापून टाकू लागले, आणि संपूर्ण पृथ्वीवर हिंडू लागले.
प्राप्तान्प्राप्तान्भृगून्सर्वान्निजघ्नुर्निशितैः शरैः । आबालवृद्धानपरानवमन्य च पातकम्
ज्यांना ज्या भृगूंना सापडले, लहान असो वा मोठे, सर्वांना तीक्ष्ण बाणांनी ठार केले, आणि त्यात काहीही पाप वाटले नाही.
एवमुत्पाट्यमानेषु भार्गवेषु यतस्ततः । हन्युर्गर्भांश्च नारीणां गृहीत्वा हैहया भृशम्
भृगू सर्वत्र नष्ट होत असताना, हयहे स्त्रियांना पकडून त्यांच्या गर्भातील मुलांनाही निर्दयपणे मारू लागले.
रुरुदुस्ताः स्त्रियः कामं कुरर्य इव दुःखिताः । गर्भाश्च कृन्तिता यासां क्षत्रियैः पापनिश्चयैः
त्या स्त्रिया दुःखाने, जणू शोकमग्न करड्या पक्ष्यांसारख्या, रडू लागल्या; ज्यांच्या गर्भात क्षत्रियांनी पापी हेतूने कापून टाकले.
अन्येऽप्याहुश्च तान्दृप्तान्मुनयस्तीर्थवासिनः । मुञ्चन्तु क्षत्रियाः क्रोधं ब्राह्मणेषु भयावहम्
इतर तीर्थस्थ ऋषींनी त्या गर्विष्ठ लोकांबद्दल म्हटले: 'क्षत्रियांनी ब्राह्मणांवरचा राग सोडावा, कारण तो भय आणणारा आहे.'
अयुक्तमेतदारब्धं भवद्भिः कर्म गर्हितम् । यद्गर्भान्भृगुपत्नीनां निहन्युः क्षत्रियर्षभाः
'हे कृत्य योग्य नाही, हे निंदनीय आहे; की श्रेष्ठ क्षत्रियांनी भृगूंच्या स्त्रियांच्या गर्भातील मुलांना मारावे.'
अत्युग्रपुण्यपापानामिहैव फलमाप्नुयात् । तस्माज्जुगुप्सितं कर्म त्यक्तव्यं भूतिमिच्छता
'इथे फार पुण्य किंवा पाप असलेल्यांना लगेचच फळ मिळते; म्हणून जो सुख-समृद्धी इच्छितो त्याने असे घृणास्पद कृत्य सोडावे.'
तानाहुर्हैहयाः क्रुद्धा मुनीनथ दयापरान् । भवन्तः साधवः सर्वे नार्थज्ञाः पापकर्मणाम्
मग रागाने हयहे त्या दयाळू ऋषींना म्हणाले: 'तुम्ही सर्व सज्जन आहात, पण दुष्टांची नीती तुम्हाला माहीत नाही.'
एभिर्हृतं धनं सर्वं पूर्वजानां महात्मनाम् । वञ्चयित्वा छलाभिज्ञैर्मार्गे पाटच्चरैरिव
या धूर्तांनी आमच्या पूर्वजांचं सगळं धन फसवून घेतलं, अगदी वाटसरूंना वाटेत लुबाडणाऱ्या चोरांसारखं.
एते प्रतारका दम्भास्तादृशा बकवृत्तयः । उत्पन्ने च महाकार्ये प्रार्थिता विनयेन ते
हे लोक खोटारडे, ढोंगी आणि बगळ्यांसारखी वागणूक असलेले होते; मोठ्या अडचणीच्या वेळी त्यांना विनयाने विनंती केली गेली.
न ददुः प्रार्थितं विप्राः पादवृद्ध्यापि याचिताः । नास्तीतिवादिनः स्तब्धाः दुःखितान्वीक्ष्य याज्यकान्
पण ब्राह्मणांनी हात जोडून विनंती केली तरी मागितलेलं काहीच दिलं नाही; ते हट्टी, नास्तिक आणि कठोर होते, आणि यजमानांचे दु:ख बघूनही हलले नाहीत.
धनं प्राप्तं कार्तवीर्याद्रक्षितं केन हेतुना । न कृताः क्रतवः किं तैर्दानं चार्थिषु भूरिशः
कातर्वीर्यापासून मिळवलेलं धन कोणत्या कारणासाठी जपलं गेलं? त्यातून ना यज्ञ केले, ना गरजूंना दान दिलं.
न सञ्चितव्यं विप्रैस्तु धनं चापि कदाचन । यष्टव्यं विधिवद्देयं भोक्तव्यं च यथासुखम्
ब्राह्मणांनी कधीच धन साठवू नये; ते यथाविधी यज्ञासाठी वापरावं, दान द्यावं आणि योग्य तेवढंच उपभोगावं.
द्रव्ये चौरभयं प्रोक्तं तथा राजभयं द्विजाः । वह्नेर्भयं महाघोरं तथा धूर्तभयं महत्
धनात चोरांचा, राजाचा, भीषण आगीचा आणि धूर्तांचा मोठा धोका असतो, हे द्विजांनो.
येन केनाप्युपायेन धनं त्यजति रक्षकम् । अथवासौ मृतो याति द्रव्यं त्यक्त्वा ह्यसद्गतिम्
कुठल्याही मार्गाने धनाचा रक्षक ते धन सोडून देतो, किंवा तो मरण पावला की धन मागे राहून तो वाईट अवस्थेला जातो.
पादवृद्ध्या तथास्माभिः प्रार्थितं विनयान्वितैः । तथापि लोभसन्दिग्धैर्न दत्तं नः पुरोहितैः
आम्हीही हात जोडून आणि नम्रपणे विनंती केली; तरीही आमचे पुरोहित लोभाने अंध झालेले होते, म्हणून त्यांनी आम्हाला काहीच दिलं नाही.
दानं भोगस्तथा नाशो धनस्य गतिरीदृशी । दानभोगौ कृतीनां च नाशः पापात्मनां किल
धनाचा मार्ग तीन प्रकारचा असतो: दान, उपभोग आणि नाश; सत्पुरुषांसाठी दान व उपभोग, पण दुष्टांसाठी नाशच.
न दाता न च यो भोक्ता कृपणो गुप्तितत्परः । राज्ञासौ सर्वथा दण्ड्यो वञ्चको दुःखभाङ्नरः
जो ना दान देतो, ना उपभोगतो, फक्त धन साठवण्यात मग्न असतो, असा कपटी माणूस नेहमीच राजाकडून शिक्षा मिळवतो आणि दु:खी राहतो.