वैरस्य कारणं तेषां किं मे ब्रूहि पितामह । निमित्तेन विना क्रोधं कथं कुर्वन्ति सत्तमाः
त्यांच्या वैराचे कारण काय होते, हे मला सांगा, पितामह. कारण नसताना सज्जन लोक रागावून वागतात कसे?
वैरं पुरोहितैः सार्धं कस्मात्तेषामजायत । नाल्पहेतोर्हि तद्वैरं क्षत्रियाणां भविष्यति
त्यांना आपल्या पुरोहितांशी वैर कशामुळे झाले? कारण क्षत्रियांना अशा प्रकारचे वैर क्षुल्लक कारणासाठी होत नाही.
अन्यथा ब्राह्मणान् पूज्यान्कथं जघ्नुरनागसः । बाहुजा बलवन्तोऽपि पापभीताः कथं न ते
नाहीतर, पूज्य आणि निरपराध ब्राह्मणांना त्यांनी कसे मारले असते? बलवान असूनही, पापाची भीती त्यांना कशी वाटली नाही?
स्वल्पेऽपराधे को हन्याद्वाडवान्क्षत्रियर्षभः । सन्देहो मे मुनिश्रेष्ठ कारणं वक्तुमर्हसि
थोड्याशा अपराधासाठी कोणता क्षत्रिय ब्राह्मणांना मारेल? मला शंका आहे, श्रेष्ठ मुनी, कृपया कारण सांगा.
सूत उवाच इति पृष्टस्तदा तेन राज्ञा सत्यवतीसुतः । उवाच परमप्रीतः कथां संस्मृत्य चेतसा
सूतः म्हणाला: त्या राजाने विचारल्यावर सत्यवतीपुत्र अत्यंत आनंदित झाला, मनात ती कथा आठवून सांगू लागला.
व्यास उवाच शृणु पारिक्षिते वार्तां क्षत्रियाणां पुरातनीम् । आश्चर्यकारिणीं सम्यग्विदितां च पुरा मया
व्यास म्हणाले: पारिक्षित, पूर्वीच्या क्षत्रियांची ही अद्भुत आणि प्रसिद्ध गोष्ट ऐक, जी मी पूर्वी जाणून घेतली आहे.
कार्तवीर्येति नाम्नाभूद्धैहयः पृथिवीपतिः । सहस्रबाहुर्बलवानर्जुनो धर्मतत्परः
कृतवीर्य नावाचा एक हैहय राजा होता, जो हजार हातांचा, अर्जुनासारखा बलवान आणि धर्मनिष्ठ होता.
दत्तात्रेयस्य शिष्योऽभूदवतारो हरेरिव । सिद्धः सर्वार्थदः शाक्तो भृगूणां याज्य एव सः
तो दत्तात्रेयांचा शिष्य होता, हरिच्या अवतारासारखा, सर्व सिद्धी प्राप्त करणारा, इच्छित सर्व काही देणारा, शक्तिपूजक आणि भृगूंचा यजमान होता.
यज्वा परमधर्मिष्ठः सदा दानपरायणः । ददौ वित्तं भृगुभ्योऽसौ कृत्वा यज्ञाननेकशः
तो मोठा यज्ञकर्ता, अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि नेहमी दान देणारा होता. त्याने अनेक यज्ञ करून भृगूंना भरपूर संपत्ती दिली.
धनिनस्ते द्विजा जाता भृगवो नृपदानतः । हयरत्नसमृद्ध्याढ्याः सञ्जाताः प्रथिता भुवि
राजाने सन्मान दिल्यामुळे ते भृगुवंशीय ब्राह्मण धनाढ्य झाले, घोडे, मौल्यवान रत्ने आणि समृद्धीने प्रसिद्ध झाले.
स्वर्याते नृपशार्दूले कार्तवीर्यार्जुने पुनः । हैहया निर्धना जाताः कालेन महता नृप
राजांचा सिंह, कृतवीर्यार्जुन या जगातून गेल्यावर, बराच काळ लोटून हैहय गरीब झाले.
धनकार्यं समुत्पन्नं हैहयानां कदाचन । याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तान्भूगूंस्ते हैहया नृप
एकदा हैहयांना पैशाची गरज भासली. तेव्हा ते भृगूंकडे गेले आणि भूमी मागू लागले.
विनयं क्षत्रियाः कृत्वाप्ययाचन्त धनं बहु । न ददुस्तेऽतिलोभार्ता नास्ति नास्तीतिवादिनः
क्षत्रियांनी नम्रता दाखवूनही भरपूर धन मागितले; पण फारच लोभी आणि 'काहीच नाही, काहीच नाही' असे म्हणणाऱ्यांनी काहीच दिले नाही.
भूमौ च निदधुः केचिद्भृगवो धनमुत्तमम् । ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्
काही भृगूंनी आपले उत्तम धन जमिनीत पुरले; काहींनी क्षत्रियांचा भयं वाटून ते धन इतर ब्राह्मणांना दिले.
कृत्वा स्थानान्तरे द्रव्यं ब्राह्मणा भयविह्वलाः । त्यक्त्वाऽऽश्रमान्ययुः सर्वे भृगवस्तृष्णयान्विताः
भयाने गांगरून ब्राह्मणांनी आपली संपत्ती दुसरीकडे हलवली; आणि सर्व भृगू, लोभाने पछाडून, आपली आश्रमं सोडून निघून गेले.
याज्यांश्च दुःखितान्दृष्ट्वा न ददुर्लोभमोहिताः । पलायित्वा गताः सर्वे गिरिदुर्गानुपाश्रिताः
यजमान ब्राह्मण दुःखी दिसले तरी लोभाने अंध झालेले काहींनी काहीच दिले नाही; सर्वजण पळून जाऊन डोंगरातील किल्ल्यांमध्ये लपले.
ततस्ते हैहयास्तात दुःखिताः कार्यगौरवात् । भृगूणामाश्रमाञ्जग्मुर्द्रव्यार्थं क्षत्रियर्षभाः
मग हे हयहे, दुःखी असले तरी कर्तव्यामुळे, भृगूंच्या आश्रमांकडे गेले, धन मिळवण्यासाठी हे श्रेष्ठ क्षत्रिय तिथे पोहोचले.
भृगूंस्तु निर्गतान्वीक्ष्य शून्यांस्त्यक्त्या गृहानथ । चखनुर्भूतलं तत्र द्रव्यार्थं हैहया भृशम्
भृगू तिथून निघून गेले आणि घरं रिकामी आहेत हे पाहून, हयहे तिथे जमिन खोदू लागले, धनाच्या शोधात.
खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि । ददृशुः क्षत्रियाः सर्वे तद्वित्तं श्रमकर्शिताः
खोदताना, एका भृगूच्या घरात त्यांना धन सापडले; सर्व क्षत्रिय, श्रमाने थकलेले, ते धन पाहून थक्क झाले.
यत्र यत्र समुत्पन्नं भूरि द्रव्यं महीतलात् । तदा ते पार्श्वभागस्थब्राह्मणानां गृहाण्यपि
जिथे जिथे जमिनीतून भरपूर धन मिळाले, तिथे तिथे त्यांनी जवळ राहणाऱ्या ब्राह्मणांच्या घरातही प्रवेश केला.
निर्भिद्य हैहया द्रव्यं ददृशुर्धनलिप्सया । ब्राह्मणाश्चुकुशः सर्वे भीताश्च शरणं गताः
हयहे धनाच्या लोभाने घरं फोडून धन शोधू लागले; सर्व ब्राह्मण घाबरून पळून गेले आणि कुठेतरी आसरा घेतला.
अतिचिन्वत्सु विप्राणां भवनान्निःसृतं बहु । निजघ्नुस्ताञ्छरैः कोपाद्वाडवाञ्छरणागतान्
ब्राह्मणांच्या घरातून जसे जसे धन बाहेर येऊ लागले, तसे हयहे रागाने, जणू घोड्यांना गोठ्यात मारावे तसे, आश्रय घेतलेल्या लोकांवर बाणांनी हल्ला करू लागले.
ययुस्ते गिरिदुर्गांश्च यत्र वै भृगवः स्थिताः । आगर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव महीमिमाम्
ते डोंगरातील किल्ल्यांकडे गेले जिथे भृगू लपले होते, आणि गर्भात असतानाच कापून टाकू लागले, आणि संपूर्ण पृथ्वीवर हिंडू लागले.
प्राप्तान्प्राप्तान्भृगून्सर्वान्निजघ्नुर्निशितैः शरैः । आबालवृद्धानपरानवमन्य च पातकम्
ज्यांना ज्या भृगूंना सापडले, लहान असो वा मोठे, सर्वांना तीक्ष्ण बाणांनी ठार केले, आणि त्यात काहीही पाप वाटले नाही.
एवमुत्पाट्यमानेषु भार्गवेषु यतस्ततः । हन्युर्गर्भांश्च नारीणां गृहीत्वा हैहया भृशम्
भृगू सर्वत्र नष्ट होत असताना, हयहे स्त्रियांना पकडून त्यांच्या गर्भातील मुलांनाही निर्दयपणे मारू लागले.
रुरुदुस्ताः स्त्रियः कामं कुरर्य इव दुःखिताः । गर्भाश्च कृन्तिता यासां क्षत्रियैः पापनिश्चयैः
त्या स्त्रिया दुःखाने, जणू शोकमग्न करड्या पक्ष्यांसारख्या, रडू लागल्या; ज्यांच्या गर्भात क्षत्रियांनी पापी हेतूने कापून टाकले.
अन्येऽप्याहुश्च तान्दृप्तान्मुनयस्तीर्थवासिनः । मुञ्चन्तु क्षत्रियाः क्रोधं ब्राह्मणेषु भयावहम्
इतर तीर्थस्थ ऋषींनी त्या गर्विष्ठ लोकांबद्दल म्हटले: 'क्षत्रियांनी ब्राह्मणांवरचा राग सोडावा, कारण तो भय आणणारा आहे.'
अयुक्तमेतदारब्धं भवद्भिः कर्म गर्हितम् । यद्गर्भान्भृगुपत्नीनां निहन्युः क्षत्रियर्षभाः
'हे कृत्य योग्य नाही, हे निंदनीय आहे; की श्रेष्ठ क्षत्रियांनी भृगूंच्या स्त्रियांच्या गर्भातील मुलांना मारावे.'
अत्युग्रपुण्यपापानामिहैव फलमाप्नुयात् । तस्माज्जुगुप्सितं कर्म त्यक्तव्यं भूतिमिच्छता
'इथे फार पुण्य किंवा पाप असलेल्यांना लगेचच फळ मिळते; म्हणून जो सुख-समृद्धी इच्छितो त्याने असे घृणास्पद कृत्य सोडावे.'
तानाहुर्हैहयाः क्रुद्धा मुनीनथ दयापरान् । भवन्तः साधवः सर्वे नार्थज्ञाः पापकर्मणाम्
मग रागाने हयहे त्या दयाळू ऋषींना म्हणाले: 'तुम्ही सर्व सज्जन आहात, पण दुष्टांची नीती तुम्हाला माहीत नाही.'