किं कर्तव्यमहोऽस्माभिः शापदग्धो महीपतिः । अस्मिन्यज्ञे त्वसम्पूर्णे दीक्षायुक्तश्च धार्मिकः
आता आपण काय करावं? राजा शापामुळे नष्ट झाला आहे; हा यज्ञ अजून पूर्ण झालेला नाही, आणि तो धर्मशील असून अजूनही दीक्षा घेतलेली आहे.
किं कर्तव्यं कार्यमेतद्विपरीतमभूत्किल । अवश्यम्भाविभावत्वादशक्ताः स्म निवारणे
आता काय करावं? हे घडलेलं काम अगदी उलट घडलं; हे घडणारच होतं, म्हणून आपण काहीच करू शकलो नाही.
मन्त्रैर्बहुविधैर्देहं तदा तस्य महात्मनः । रक्षितं धारयामासुः किञ्चिच्छ्वसनसंयुतम्
त्या महान आत्म्याचं शरीर आम्ही अनेक प्रकारच्या मंत्रांनी वाचवलं आणि थोडा श्वास चालू ठेवला.
गन्धैर्माल्यैश्च विविधैः पूज्यमानं मुहुर्मुहुः । मन्त्रशक्त्या प्रतिष्टभ्य निर्विकारं सुपूजितम्
वेगवेगळ्या सुवासिक द्रव्यांनी आणि फुलांच्या माळांनी पुन्हा पुन्हा पूजा करत, मंत्रशक्तीने त्याला स्थिर ठेवून अगदी योग्य रीतीने पूजन केलं.
समाप्ते च क्रतौ तत्र देवाः सर्वे समागताः । ऋत्विग्भिस्तु स्तुताः सर्वे सुप्रीताश्चाभवन्नृप
यज्ञ संपल्यावर सर्व देवता तिथे एकत्र आल्या; ऋत्विजांनी त्यांची स्तुती केली आणि सर्व देवता अत्यंत प्रसन्न झाल्या, राजन.
विज्ञप्ता मुनिभिः स्तोत्रैर्निर्विण्णात्मानमब्रुवन् । प्रसन्नाः स्म महीपाल वरं वरय सुव्रत
मुनींनी स्तोत्रांनी प्रार्थना केली, तेव्हा देवतांनी निराश झालेल्या त्याला सांगितलं, 'आम्ही तृप्त झालो आहोत, हे पृथ्वीचे रक्षक; तू हवा तसा वर माग.'
यज्ञेनानेन राजर्षे वरं जन्म विधीयते । देवदेहं नृदेहं वा यत्ते मनसि वाञ्छितम्
या यज्ञामुळे, राजर्षी, तुला जन्माचा वर मिळेल — देवाचा असो किंवा मनुष्याचा, तुझ्या मनात जे हवं आहे ते मिळेल.
दृप्तः कामं पुरोधास्ते मृत्युलोके यथासुखम् । एवमुक्तो निमेरात्मा सन्तुष्टस्तानुवाच ह
तुझा पुरोहित अभिमानी असला तरी मर्त्यलोकात त्याला हवे तसे सुख उपभोगू दे. असं सांगितल्यावर निमीच्या आत्म्याने समाधानी होऊन उत्तर दिलं.
न देहे मम वाञ्छास्ति सर्वदैव विनश्वरे । वासो मे सर्वसत्त्वानां दृष्टावस्तु सुरोत्तमाः
माझ्या शरीराची मला कधीच इच्छा नाही, कारण ते नेहमी नाशवंत असतं; हे श्रेष्ठ देवांनो, माझं वास्तव्य सर्व सत्त्वांच्या डोळ्यांत असू दे, जसं दिसतं तसं.
नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चराम्यहम् । एवमुक्ताः सुरास्तत्र निमेरात्मानमब्रुवन्
मी सर्व जीवांच्या डोळ्यांत वाऱ्यासारखा वावरत राहीन. असं सांगितल्यावर देवतांनी तिथे निमीच्या आत्म्याला उत्तर दिलं.
प्रार्थय त्वं महाराज देवीं सर्वेश्वरीं शिवाम् । मखेनानेन सन्तुष्टा सा तेऽभीष्टं विधास्यति
हे महाराज, तू सर्वेश्वरी, मंगलमयी देवीची प्रार्थना कर; या यज्ञामुळे ती तृप्त होईल आणि तुझी इच्छा पूर्ण करील.
स देवैरेवमुक्तस्तु प्रार्थयामास देवताम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैर्भक्त्या गद्गदया गिरा
देवतांनी असं सांगितल्यावर त्याने विविध दिव्य स्तोत्रांनी, भक्तीने गदगदलेल्या आवाजात देवीची प्रार्थना केली.
प्रसन्ना सा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । कोटिसूर्यप्रतीकाशं रूपं लावण्यदीपितम् । १६ दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे कृतकृत्याश्च चेतसि । प्रसन्नायां देवतायां राजा वव्रे वरं नृप
तेव्हा देवी प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाली, तिचं रूप कोटी सूर्यांसारखं तेजस्वी आणि सौंदर्याने उजळलेलं होतं. तिला पाहून सर्वजण आनंदित झाले आणि त्यांच्या मनात समाधान वाटलं. देवी प्रसन्न झाल्यावर राजाने वर मागितला, राजन.
ज्ञानं तद्विमलं देहि येन मोक्षो भवेदपि । नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासो मे भवेदिति
मला असं शुद्ध ज्ञान दे, ज्यामुळे मुक्ती मिळेल, आणि माझं वास्तव्य सर्व जीवांच्या डोळ्यांत असू दे.
ततः प्रसन्ना देवेशी प्रोवाच जगदम्बिका । ज्ञानं ते विमलं भूयात्प्रारब्धस्यावशेषतः
तेव्हा प्रसन्न झालेली जगदंबा देवी म्हणाली, 'तुला शुद्ध ज्ञान मिळो; आणि तुझ्या प्रारब्धानुसार उरलेलंही पूर्ण होईल.'
नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासोऽपि भविष्यति । निमिषं यान्ति चक्षूंषि त्वत्कृतेनैव देहिनाम्
'सर्व जीवांच्या डोळ्यांत तुझं वास्तव्यही होईल; तुझ्यामुळे देहधारी जीवांच्या डोळ्यांना पापणी लागेल.'
तव वासात्सनिमिषा मानवाः पशवस्तथा । पतङ्गाश्च भविष्यन्ति पुनश्चानिमिषाः सुराः
'तुझ्या वास्तव्यामुळे माणसं, जनावरं आणि किटक यांना 'सनिमिष' असं म्हणतील, आणि देवांना पुन्हा 'अनिमिष' असं म्हणतील.'
इति दत्त्वा वरं तस्मै तदा श्रीवरदेवता । आमन्त्र्य च मुनीन्सर्वांस्तत्रैवान्तर्हिताभवत्
असं वर देऊन, श्रीवरदायिनी देवी सर्व मुनींना अभिवादन करून तिथून अदृश्य झाली.
अन्तर्हितायां देव्यां तु मुनयस्तत्र संस्थिताः । विचिन्त्य विथिवत्सर्वे निमेर्देहं समाहरन्
देवी अदृश्य झाल्यावर तिथे जमलेले सर्व ऋषी एकत्र बसले आणि त्यांनी नीमिचं शरीर पुन्हा एकत्र केलं.
अरणिं तत्र संस्थाप्य ममन्धुर्मन्त्रवत्तदा । मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेरथ
तेव्हा त्यांनी तिथे अरणी ठेवून, मंत्र म्हणत ती घासू लागले. त्या महान ऋषींनी नीमिला पुत्र व्हावा म्हणून मंत्रांनी होम केला.
अरण्यां मथ्यमानायां पुत्रः प्रादुरभूत्तदा । सर्वलक्षणसम्पन्नः साक्षान्निमिरिवापरः
अरणी घासताना तिथे एक पुत्र प्रकट झाला, तो सर्व शुभ गुणांनी युक्त होता आणि अगदी दुसरा नीमिच वाटावा असा होता.
अरण्या मथनाज्जातस्तस्मान्मिथिरिति स्मृतः । येनायं जनकाज्जातस्तेनासौ जनकोऽभवत्
अरणीच्या घासण्याने जन्मलेला असल्याने त्याला मिथी असं नाव पडलं. तो जनकापासून जन्मला म्हणून त्याला जनक असंही म्हणतात.
विदेहस्तु निमिर्जातो यस्मात्तस्मात्तदन्वये । समुद्भूतास्तु राजानो विदेहा इति कीर्तिताः
नीमि हा देहाशिवाय जन्मला म्हणून त्याच्या वंशातले राजे 'विदेह' म्हणून प्रसिद्ध झाले.
एवं निमिसुतो राजा प्रथितो जनकोऽभवत् । नगरी निर्मिता तेन गङ्गातीरे मनोहरा
अशा प्रकारे नीमिच्या पोटी जन्मलेला राजा 'जनक' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याने गंगेकाठी एक सुंदर नगरी वसवली.
मिथिलेति सुविख्याता गोपुराट्टालसंयुता । धनधान्यसमायुक्ता हट्टशालाविराजिता
ती नगरी 'मिथिला' म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. तिथे भव्य दरवाजे, मनोरे आहेत, धनधान्याची भरपूरता आहे आणि बाजारपेठा, मंडई शोभून दिसतात.
वंशेऽस्मिन्येऽपि राजानस्ते सर्वे जनकास्तथा । विख्याता ज्ञानिनः सर्वे विदेहाः परिकीर्तिताः
या वंशातले सर्व राजे 'जनक' म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व ज्ञानी आणि 'विदेह' म्हणूनही प्रसिद्ध आहेत.
एतत्ते कथितं राजन्निमेराख्यानमुत्तमम् । शापाद्यस्य विदेहत्वं विस्तरादुदितं मया
राजा, मी तुला नीमिची ही उत्तम कथा सांगितली. शापामुळे त्याला 'विदेह' का म्हणतात, ते मी सविस्तर सांगितलं.
राजोवाच भगवन्भवता प्रोक्तं निमिशापस्य कारणम् । श्रुत्वा सन्देहमापन्नं मनो मेऽतीव चञ्चलम्
राजा म्हणाला: भगवन्, आपण नीमिच्या शापाचं कारण सांगितलं. ते ऐकून माझ्या मनात शंका निर्माण झाली आणि मन फार अस्वस्थ झालं.
वसिष्ठो ब्राह्मणः श्रेष्ठो राज्ञश्चैव पुरोहितः । पुत्रः पङ्कजयोनेस्तु राज्ञा शप्तः कथं मुनिः
वसिष्ठ हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, राजांचे पुरोहित आणि कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांचे पुत्र आहेत. मग राजाने त्यांना कसा शाप दिला, हे मला सांगा.
गुरुं च ब्राह्मणं ज्ञात्वा निमिना न कृता क्षमा । यज्ञकर्म शुभं कृत्वा कथं क्रोधमुपागतः
गुरु आणि ब्राह्मण असल्याचं जाणूनही नीमिने त्यांना माफ का केलं नाही? यज्ञकर्म केल्यावर त्याला राग कसा आला?