विहरस्व यथाकामं स्थानेऽस्मिन्वरवर्णिनि । तथोक्ता सा ततो देवी ताभ्यां तत्र स्थितावशा
'हे सुंदर वर्ण असणाऱ्या, या ठिकाणी हवे तसे विहार कर.' असे सांगितल्यावर, त्या दोघांच्या इच्छेने ती देवी तिथेच राहिली.
कृत्वा भावं स्थिरं देवी मित्रावरुणयोर्गृहे । सा गृहीत्वा तयोर्भावं संस्थिता चारुदर्शना
देवीने आपला मनोभाव मित्र आणि वरुण यांच्या घरात स्थिर केला आणि त्या दोघांचा भाव स्वीकारून, ती सुंदर दिसणारी तिथेच राहिली.
तयोस्तु पतितं वीर्यं कुम्भे दैवादनावृते । तस्माज्जातौ मुनी राजन्द्वावेवातिमनोहरौ
त्या दोघांचे वीर्य, दैवाने, उघड्या कलशात पडले; त्यातून, राजन, दोन अतिशय मोहक ऋषी जन्मले.
अगस्तिः प्रथमस्तत्र वसिष्ठश्चापरस्तथा । मित्रावरुणयोर्वीर्यात्तापसावृषिसत्तमौ
त्यात प्रथम अगस्ती आणि नंतर वसिष्ठ; मित्र आणि वरुण यांच्या तेजातून हे दोघे तपस्वी श्रेष्ठ ऋषी झाले.
प्रथमस्तु वनं प्राप्तो बाल एव महातपाः । इक्ष्वाकुस्तु वसिष्ठं तं बालं वव्रे पुरोहितम्
पहिला मुलगा, लहान असतानाच, वनात गेला आणि मोठा तपस्वी झाला; इक्ष्वाकूने त्या बाल वसिष्ठाला आपला पुरोहित म्हणून निवडले.
वंशस्यास्य सुखार्थं ते पालयामास पार्थिव । विशेषेण मुनिं ज्ञात्वा प्रीत्या युक्तो बभूव ह
आपल्या वंशाच्या सुखासाठी त्या राजाने त्याची काळजी घेतली; तो विशेषतः त्याला ऋषी म्हणून ओळखून प्रेमाने त्याच्याशी जोडला.
एतत्ते सर्वमाख्यातं वसिष्ठस्य च कारणम् । शापाद्देहान्तरप्राप्तिर्मित्रावरुणयोः कुले
हे सर्व तुला सांगितले आहे, आणि वसिष्ठाला शापामुळे मित्र-वरुण यांच्या कुळात दुसरे शरीर का मिळाले, हेही सांगितले.
देवीमहिम्नि नानाभाववर्णनम् जनमेजय उवाच देहप्राप्तिर्वसिष्ठस्य कथिता भवता किल । निमिः कथं पुनर्देहं प्राप्तवानिति मे वद
देवीच्या महिम्याचे विविध रूपांचे वर्णन. जनमेजय म्हणाला: वसिष्ठाला शरीर कसे मिळाले, ते तू सांगितलेस; आता निमीला पुन्हा शरीर कसे मिळाले, ते मला सांग.
व्यास उवाच वसिष्ठेन च सम्प्राप्तः पुनर्देहो नराधिप । निमिना न तथा प्राप्तो देहः शापादनन्तरम्
व्यास म्हणाले: वसिष्ठाला खरोखरच पुन्हा शरीर मिळाले, राजन, पण निमीला शापानंतर तसे शरीर मिळाले नाही.
यदा शप्तो वसिष्ठेन तदा ते ब्राह्मणाः क्रतौ ऋत्विजो ये वृता राज्ञा ते सर्वे समचिन्तयन्
जेव्हा वसिष्ठाने त्याला शाप दिला, तेव्हा त्या यज्ञासाठी राजाने नेमलेले सर्व ब्राह्मण पुजारी एकत्र विचार करू लागले.
किं कर्तव्यमहोऽस्माभिः शापदग्धो महीपतिः । अस्मिन्यज्ञे त्वसम्पूर्णे दीक्षायुक्तश्च धार्मिकः
आता आपण काय करावं? राजा शापामुळे नष्ट झाला आहे; हा यज्ञ अजून पूर्ण झालेला नाही, आणि तो धर्मशील असून अजूनही दीक्षा घेतलेली आहे.
किं कर्तव्यं कार्यमेतद्विपरीतमभूत्किल । अवश्यम्भाविभावत्वादशक्ताः स्म निवारणे
आता काय करावं? हे घडलेलं काम अगदी उलट घडलं; हे घडणारच होतं, म्हणून आपण काहीच करू शकलो नाही.
मन्त्रैर्बहुविधैर्देहं तदा तस्य महात्मनः । रक्षितं धारयामासुः किञ्चिच्छ्वसनसंयुतम्
त्या महान आत्म्याचं शरीर आम्ही अनेक प्रकारच्या मंत्रांनी वाचवलं आणि थोडा श्वास चालू ठेवला.
गन्धैर्माल्यैश्च विविधैः पूज्यमानं मुहुर्मुहुः । मन्त्रशक्त्या प्रतिष्टभ्य निर्विकारं सुपूजितम्
वेगवेगळ्या सुवासिक द्रव्यांनी आणि फुलांच्या माळांनी पुन्हा पुन्हा पूजा करत, मंत्रशक्तीने त्याला स्थिर ठेवून अगदी योग्य रीतीने पूजन केलं.
समाप्ते च क्रतौ तत्र देवाः सर्वे समागताः । ऋत्विग्भिस्तु स्तुताः सर्वे सुप्रीताश्चाभवन्नृप
यज्ञ संपल्यावर सर्व देवता तिथे एकत्र आल्या; ऋत्विजांनी त्यांची स्तुती केली आणि सर्व देवता अत्यंत प्रसन्न झाल्या, राजन.
विज्ञप्ता मुनिभिः स्तोत्रैर्निर्विण्णात्मानमब्रुवन् । प्रसन्नाः स्म महीपाल वरं वरय सुव्रत
मुनींनी स्तोत्रांनी प्रार्थना केली, तेव्हा देवतांनी निराश झालेल्या त्याला सांगितलं, 'आम्ही तृप्त झालो आहोत, हे पृथ्वीचे रक्षक; तू हवा तसा वर माग.'
यज्ञेनानेन राजर्षे वरं जन्म विधीयते । देवदेहं नृदेहं वा यत्ते मनसि वाञ्छितम्
या यज्ञामुळे, राजर्षी, तुला जन्माचा वर मिळेल — देवाचा असो किंवा मनुष्याचा, तुझ्या मनात जे हवं आहे ते मिळेल.
दृप्तः कामं पुरोधास्ते मृत्युलोके यथासुखम् । एवमुक्तो निमेरात्मा सन्तुष्टस्तानुवाच ह
तुझा पुरोहित अभिमानी असला तरी मर्त्यलोकात त्याला हवे तसे सुख उपभोगू दे. असं सांगितल्यावर निमीच्या आत्म्याने समाधानी होऊन उत्तर दिलं.
न देहे मम वाञ्छास्ति सर्वदैव विनश्वरे । वासो मे सर्वसत्त्वानां दृष्टावस्तु सुरोत्तमाः
माझ्या शरीराची मला कधीच इच्छा नाही, कारण ते नेहमी नाशवंत असतं; हे श्रेष्ठ देवांनो, माझं वास्तव्य सर्व सत्त्वांच्या डोळ्यांत असू दे, जसं दिसतं तसं.
नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चराम्यहम् । एवमुक्ताः सुरास्तत्र निमेरात्मानमब्रुवन्
मी सर्व जीवांच्या डोळ्यांत वाऱ्यासारखा वावरत राहीन. असं सांगितल्यावर देवतांनी तिथे निमीच्या आत्म्याला उत्तर दिलं.
प्रार्थय त्वं महाराज देवीं सर्वेश्वरीं शिवाम् । मखेनानेन सन्तुष्टा सा तेऽभीष्टं विधास्यति
हे महाराज, तू सर्वेश्वरी, मंगलमयी देवीची प्रार्थना कर; या यज्ञामुळे ती तृप्त होईल आणि तुझी इच्छा पूर्ण करील.
स देवैरेवमुक्तस्तु प्रार्थयामास देवताम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैर्भक्त्या गद्गदया गिरा
देवतांनी असं सांगितल्यावर त्याने विविध दिव्य स्तोत्रांनी, भक्तीने गदगदलेल्या आवाजात देवीची प्रार्थना केली.
प्रसन्ना सा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । कोटिसूर्यप्रतीकाशं रूपं लावण्यदीपितम् । १६ दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे कृतकृत्याश्च चेतसि । प्रसन्नायां देवतायां राजा वव्रे वरं नृप
तेव्हा देवी प्रसन्न होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाली, तिचं रूप कोटी सूर्यांसारखं तेजस्वी आणि सौंदर्याने उजळलेलं होतं. तिला पाहून सर्वजण आनंदित झाले आणि त्यांच्या मनात समाधान वाटलं. देवी प्रसन्न झाल्यावर राजाने वर मागितला, राजन.
ज्ञानं तद्विमलं देहि येन मोक्षो भवेदपि । नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासो मे भवेदिति
मला असं शुद्ध ज्ञान दे, ज्यामुळे मुक्ती मिळेल, आणि माझं वास्तव्य सर्व जीवांच्या डोळ्यांत असू दे.
ततः प्रसन्ना देवेशी प्रोवाच जगदम्बिका । ज्ञानं ते विमलं भूयात्प्रारब्धस्यावशेषतः
तेव्हा प्रसन्न झालेली जगदंबा देवी म्हणाली, 'तुला शुद्ध ज्ञान मिळो; आणि तुझ्या प्रारब्धानुसार उरलेलंही पूर्ण होईल.'
नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासोऽपि भविष्यति । निमिषं यान्ति चक्षूंषि त्वत्कृतेनैव देहिनाम्
'सर्व जीवांच्या डोळ्यांत तुझं वास्तव्यही होईल; तुझ्यामुळे देहधारी जीवांच्या डोळ्यांना पापणी लागेल.'
तव वासात्सनिमिषा मानवाः पशवस्तथा । पतङ्गाश्च भविष्यन्ति पुनश्चानिमिषाः सुराः
'तुझ्या वास्तव्यामुळे माणसं, जनावरं आणि किटक यांना 'सनिमिष' असं म्हणतील, आणि देवांना पुन्हा 'अनिमिष' असं म्हणतील.'
इति दत्त्वा वरं तस्मै तदा श्रीवरदेवता । आमन्त्र्य च मुनीन्सर्वांस्तत्रैवान्तर्हिताभवत्
असं वर देऊन, श्रीवरदायिनी देवी सर्व मुनींना अभिवादन करून तिथून अदृश्य झाली.
अन्तर्हितायां देव्यां तु मुनयस्तत्र संस्थिताः । विचिन्त्य विथिवत्सर्वे निमेर्देहं समाहरन्
देवी अदृश्य झाल्यावर तिथे जमलेले सर्व ऋषी एकत्र बसले आणि त्यांनी नीमिचं शरीर पुन्हा एकत्र केलं.
अरणिं तत्र संस्थाप्य ममन्धुर्मन्त्रवत्तदा । मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेरथ
तेव्हा त्यांनी तिथे अरणी ठेवून, मंत्र म्हणत ती घासू लागले. त्या महान ऋषींनी नीमिला पुत्र व्हावा म्हणून मंत्रांनी होम केला.