मुनीनामन्त्रयामास सर्वज्ञान्वेदपारगान् । यज्ञविद्याप्रवीणांश्च तापसान्वेदवित्तमान्
त्याने सर्व मंत्रांचे जाणकार, वेदांमध्ये पारंगत, यज्ञविद्येत निपुण आणि वेदज्ञानाने समृद्ध अशा तपस्वी ऋषींना आमंत्रित केले.
राजा सम्भृतसम्भारः सम्पूज्य गुरुमात्मनः । वसिष्ठं प्राह धर्मज्ञो विनयेन समन्वितः
राजाने सर्व तयारी करून, आपल्या गुरूचे योग्य आदराने पूजन केले आणि धर्मज्ञ वसिष्ठांना नम्रतेने म्हणाला.
यजेयं मुनिशार्दूल याजयस्व कृपानिधे । गुरुस्त्वं सर्ववेत्तासि कार्यं मे कुरु साम्प्रतम्
मुनिशार्दूल, कृपाळू गुरुवर्य, मला यज्ञ करायचा आहे; कृपया तुम्ही माझ्यासाठी यज्ञ चालवा. तुम्ही माझे गुरू आणि सर्वज्ञ आहात; माझे कार्य पूर्ण करा.
यज्ञोपकरणं सर्वं समानीतं सुसंस्कृतम् । पञ्चवर्षसहस्रं तु दीक्षां कर्तुं मतिश्च मे
सर्व यज्ञसामग्री नीट तयार केली आहे; माझी इच्छा आहे की पाच हजार वर्षांची दीक्षा घ्यावी.
यस्मिन्यज्ञे समाराध्या देवी श्रीजगदम्बिका । तत्प्रीत्यर्थमहं यज्ञं करोमि विधिपूर्वकम्
या यज्ञात श्री जगदंबा देवीची पूजा करायची आहे; त्यांच्या प्रसन्नतेसाठी मी सर्व विधीपूर्वक यज्ञ करतो.
तच्छ्रुत्वासौ निमेर्वाक्यं वसिष्ठः प्राह भूपतिम् । इन्द्रेणाहं वृतः पूर्वं यज्ञार्थं नृपसत्तम
हे ऐकून वसिष्ठांनी निमिला उत्तर दिले — 'राजन, मी यापूर्वी इंद्राच्या यज्ञासाठी बोलावण्यात आलो आहे.'
पराशक्तिमखं कर्तुमुद्युक्तः पाकशासनः । स दीक्षां गमितो देवः पञ्चवर्षशतात्मिकाम्
इंद्राने मोठा यज्ञ करण्याचा संकल्प केला आणि मला त्या यज्ञासाठी नेमले; म्हणून त्या देवतेची पाचशे वर्षांची दीक्षा झाली.
तस्मात्त्वमन्तरं तावत्प्रतिपालय पार्थिव । इन्द्रयज्ञे समाप्तेऽत्र कृत्वा कार्यं दिवस्पतेः
म्हणून, राजन, तू थोडा वेळ थांब; इंद्राचा यज्ञ पूर्ण झाल्यावर मी तुझे कार्य करीन.
आगमिष्याम्यहं राजंस्तावत्त्वं प्रतिपालय । राजोवाच मया निमन्त्रिताश्चान्ये मुनयो यज्ञकारणात्
मी परत येईन, राजन; तोपर्यंत तू वाट पाहा. राजा म्हणाला — 'मी यज्ञासाठी इतर ऋषींनाही आधीच बोलावले आहे.'
सम्भाराः सम्भृताः सर्वे पालयामि कथं गुरो । इक्ष्वाकूणां कुले ब्रह्मन्गुरुस्त्वं वेदवित्तमः
सर्व तयारी झाली आहे; गुरुवर्य, मी हे सर्व कसे सांभाळू? ब्रह्मन्, तुम्ही इक्ष्वाकू कुळातील आणि वेदांचे मोठे जाणकार आहात.
कथं त्यक्त्वाद्य मे कार्यमुद्यतो गन्तुमाशु वै । न ते युक्तं द्विजश्रेष्ठ यदुत्सृज्य मखं मम
आज मी यज्ञासाठी तयार झालो असताना, माझे कार्य सोडून कसे जाऊ? द्विजश्रेष्ठ, माझा यज्ञ अर्धवट सोडून जाणे तुम्हाला योग्य नाही.
गन्तासि धनलोभेन लोभाकुलितचेतनः । निवारितोऽपि राज्ञा स जगामेन्द्रमखं गुरुः
तुम्ही धनलोभामुळे, लोभाने मन अस्थिर होऊन जात आहात; राजाने थांबवले तरी गुरू इंद्राच्या यज्ञासाठी गेले.
राजापि विमना भूत्वा गौतमं प्रत्यपूजयत् । इयाज हिमवत्पार्श्वे सागरस्य समीपतः
राजा निराश झाला आणि मग त्याने गौतमांचे पूजन केले; हिमालयाच्या पायथ्याशी, समुद्राजवळ यज्ञ केला.
दक्षिणा बहुला दत्ता विप्रेभ्यो मखकर्मणि । निमिना पञ्चसाहस्री दीक्षा तत्र कृता नृप
त्या यज्ञात ब्राह्मणांना भरपूर दक्षिणा दिली गेली; निमिने तिथे पाच हजार वर्षांची दीक्षा घेतली, राजन.
ऋत्विजः पूजिताः कामं धनैर्गोभिर्मुदा युताः । शक्रयज्ञसमाप्ते तु पञ्चवर्षशतात्मके
ऋत्विजांना हवे तसे धन, गायी आणि आनंदाने सन्मानित केले गेले. पाचशे वर्षे चाललेल्या इंद्राच्या यज्ञानंतर,
आजगाम वसिष्ठस्तु राज्ञः सत्रदिदृक्षया । आगत्य संस्थितस्तत्र दर्शनार्थं नृपस्य च
वसिष्ठ त्या राजाच्या यज्ञसमारंभाचे दर्शन घ्यायला आले. तेथे येऊन, राजाला पाहण्यासाठी ते उभे राहिले.
तदा राजा प्रसुप्तस्तु निद्रयापहृतो ्भृशम् । नासौ प्रबोधितो भृत्यैर्नागतस्तु मुनिं नृपः
त्या वेळी राजा गाढ झोपेत हरवला होता. सेवकांनी त्याला उठवले नाही, आणि राजा ऋषीला भेटायलाही गेला नाही.
वसिष्ठस्य ततो मन्युः प्रादुर्भूतोऽवमानतः । अदर्शनान्निमेस्तत्र चुकोप मुनिसत्तमः
वसिष्ठांना हे अपमानास्पद वाटले आणि त्यांना राग आला. आपली दखल घेतली नाही म्हणून तो श्रेष्ठ ऋषी संतापले.
शापं च दत्तवांस्तस्मै राज्ञे मन्युवशं गतः । यस्मात्त्वं मां गुरुं त्यक्त्वा कृत्वान्यं गुरुमात्मनः
रागाच्या भरात त्यांनी राजाला शाप दिला, 'तू मला, आपल्या गुरूला सोडून दुसऱ्याला गुरू मानले आहेस,
दीक्षितोऽसि बलान्मन्द मामवज्ञाय पार्थिव । वारितोऽपि मया तस्माद्विदेहस्त्वं भविष्यसि
'माझी अवहेलना करून, माझ्या मनाईनंतरही जबरदस्तीने दीक्षा घेतलीस, म्हणून आता तू देहहीन होशील.'
पतत्विदं शरीरं ते विदेहो भव भूपते । व्यास उवाच इति तद्व्याहृतं श्रुत्वा राज्ञस्तु परिचारकाः
'राजा, तुझं हे शरीर पडलं पाहिजे; तू देहहीन हो.' व्यास म्हणाले: हे शब्द ऐकून राजाचे सेवक
सद्यः प्रबोधयामासुर्मुनिमाहुः प्रकोपितम् । कुपितं तं समागत्य राजा विगतकल्मषः
तात्काळ राजाला जागं केलं आणि ऋषी रागावले आहेत असं सांगितलं. मग राजा, सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन, संतप्त ऋषीकडे गेला.
उवाच वचनं श्लक्ष्णं हेतुगर्भं च युक्तिमत् । . मम दोषो न धर्मज्ञ गतस्त्वं तृष्णयाऽऽकुलः
त्याने सौम्य आणि योग्य कारण असलेली वाक्ये बोलली, 'धर्मज्ञा, माझी चूक नाही; तूच तृष्णेने अस्वस्थ झाला होतास.'
हित्वा मां यजमानं वै प्रार्थितोऽपि मया भृशम् । न लज्जसे द्विजश्रेष्ठ कृत्वा कर्म जुगुप्सितम्
‘मी यजमान असूनही, तुला वारंवार विनंती करूनही तू मला सोडलंस; आणि हे निंदनीय कृत्य करून तुला लाज वाटत नाही, द्विजश्रेष्ठा.'
सन्तोषे ब्राह्मणश्रेष्ठ जानन्धर्मस्य निश्चयम् । पुत्रोऽसि ब्रह्मणः साक्षाद्वेदवेदाङ्गवित्तमः
‘ब्राह्मणश्रेष्ठा, संतोषात राहून, धर्माचा खरा अर्थ जाणणारा, तू प्रत्यक्ष ब्रह्माचा पुत्र आहेस, वेद आणि वेदांगांचा जाणकार आहेस.'
न वेत्सि विप्रधर्मस्य गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम् । आत्मदोषं मयि ज्ञात्वा मृषा मां शस्तुमिच्छसि
‘ब्राह्मणाच्या धर्माचा सूक्ष्म आणि कठीण मार्ग तुला माहीत नाही; स्वतःची चूक माझ्यावर ढकलून, तू मला खोटं दोष देतोस.'
त्याज्यस्तु सुजनैः क्रोधश्चण्डालादधिको यतः । वृथा क्रोधपरीतेन मयि शापः प्रपातितः
‘सज्जनांनी राग सोडावा, कारण तो चांडाळापेक्षाही वाईट आहे. रागाच्या भरात तू मला व्यर्थ शाप दिलास.'
तवापि च पतत्वद्य देहोऽयं क्रोधसंयुतः । एवं शप्तो मुनी राज्ञा राजा च मुनिना तथा
‘आज तुझंही शरीर रागाने भरलेलं असल्यामुळे पाडेल; अशा प्रकारे ऋषीला राजाने शाप दिला आणि राजालाही ऋषीने तसाच शाप दिला.'
परस्परं प्राप्य शापं दुःखितौ तौ बभूवतुः । वसिष्ठस्त्वतिचिन्तार्तो ब्रह्माणं शरणं गतः
एकमेकांना शाप मिळाल्यावर दोघेही दुःखी झाले. वसिष्ठ फारच चिंतेत पडले आणि ब्रह्माकडे आश्रय घेतला.
निवेदयामास तथा शापं भूपकृतं महत् । वसिष्ट उवाच राज्ञा शप्तोऽस्मि देहोऽयं पतत्वद्य तवेति वै
त्यांनी राजाने दिलेला मोठा शाप ब्रह्माला सांगितला. वसिष्ठ म्हणाले, 'राजाने मला शाप दिला आहे — आज तुझं शरीर पडलं पाहिजे.'