पराशक्तिप्रभावोऽयं नोल्लंघ्यः केनचित्क्वचित् । यस्यानुगृहमिच्छेत्सा मोचयत्येव तं क्षणात्
पराशक्तीचे सामर्थ्य कोणालाही, कुठेही ओलांडता येत नाही; जिच्यावर ती कृपा करायची ठरवते, तिला ती क्षणात मुक्त करते.
महान्तोऽपि न मुच्यन्ते हरिब्रह्महरादयः । पामरा अपि मुच्यन्ते यथा सत्यव्रतादयः
हरि, ब्रह्मा, हर यांसारखे मोठेही मुक्त होत नाहीत; पण सत्यव्रतासारखे सामान्य माणसेही मुक्त होतात.
तस्यास्तु हृदयं कोऽपि न वेत्ति भुवनत्रये । तथापि भक्तवश्येयं भवत्येव सुनिश्चितम्
तीच्या अंतःकरणाचा खरा भाव त्रैलोक्यात कुणालाही कळत नाही; तरीही, भक्तीपुढे ती नेहमीच वश होते, हे नक्की.
तस्मात्तद्भक्तिरास्थेया दोषनिर्भूलनाय च । रागदम्भादियुक्ता चेत्सा भक्तिर्नाशिनी भवेत्
म्हणून दोष दूर करण्यासाठी खरी भक्ती अंगीकारावी; पण ती भक्ती जर राग, दंभ वगैरेने भरली असेल, तर ती भक्ती नाश करणारी ठरते.
इक्ष्याकुकुलसम्भूतो निमिर्नाम नराधिपः । रूपवान् गुणसम्पन्नो धर्मज्ञो लोकरञ्जकः
इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, निमी नावाचा एक राजा होता. तो देखणा, गुणी, धर्म जाणणारा आणि लोकप्रिय होता.
सत्यवादी दानपरो याजको ज्ञानवाच्छुचिः । द्वादशस्तनयो धीमान्प्रजापालनतत्परः
तो नेहमी सत्य बोलणारा, दान करणारा, यज्ञ करणारा, ज्ञानात पारंगत, शुद्ध, बारावा पुत्र, बुद्धिमान आणि प्रजेसाठी नेहमी तत्पर होता.
पुरं निवेशयामास गौतमाश्रमसन्निधौ । जयन्तपुरसंज्ञं तु ब्राह्मणानां हिताय सः
गौतमांच्या आश्रमाजवळ त्याने ब्राह्मणांच्या हितासाठी जयंतपूर नावाचे एक नगर वसवले.
बुद्धिस्तस्य समुत्पन्ना यजेयमिति राजसी । यज्ञेन बहुकालेन दक्षिणासंयुतेन च
त्याच्या मनात राजासारखी इच्छा झाली — 'मी यज्ञ करावा,' आणि तोही भरपूर दक्षिणा देऊन, अनेक वर्षे चालणारा असावा.
इस्वाकुं पितरं पृष्ट्वा यज्ञकार्याय पार्थिवः । कारयामास सम्भारं यथोद्दिष्टं महात्मभिः
राजाने आपल्या वडिलांशी, इक्ष्वाकू यांच्याशी, यज्ञाच्या कार्याबद्दल विचारले आणि मोठ्या ऋषींनी सांगितलेल्या प्रमाणे सर्व तयारी केली.
भृगुमङ्गिरसं चैव वामदेवं च गौतमम् । वसिष्ठं च पुलस्त्यं च ऋचीकं पुलहं क्रतुम्
त्याने भृगु, अंगिरस, वामदेव, गौतम, वसिष्ठ, पुलस्त्य, ऋचीक, पुलह आणि क्रतु या ऋषींना बोलावले.
मुनीनामन्त्रयामास सर्वज्ञान्वेदपारगान् । यज्ञविद्याप्रवीणांश्च तापसान्वेदवित्तमान्
त्याने सर्व मंत्रांचे जाणकार, वेदांमध्ये पारंगत, यज्ञविद्येत निपुण आणि वेदज्ञानाने समृद्ध अशा तपस्वी ऋषींना आमंत्रित केले.
राजा सम्भृतसम्भारः सम्पूज्य गुरुमात्मनः । वसिष्ठं प्राह धर्मज्ञो विनयेन समन्वितः
राजाने सर्व तयारी करून, आपल्या गुरूचे योग्य आदराने पूजन केले आणि धर्मज्ञ वसिष्ठांना नम्रतेने म्हणाला.
यजेयं मुनिशार्दूल याजयस्व कृपानिधे । गुरुस्त्वं सर्ववेत्तासि कार्यं मे कुरु साम्प्रतम्
मुनिशार्दूल, कृपाळू गुरुवर्य, मला यज्ञ करायचा आहे; कृपया तुम्ही माझ्यासाठी यज्ञ चालवा. तुम्ही माझे गुरू आणि सर्वज्ञ आहात; माझे कार्य पूर्ण करा.
यज्ञोपकरणं सर्वं समानीतं सुसंस्कृतम् । पञ्चवर्षसहस्रं तु दीक्षां कर्तुं मतिश्च मे
सर्व यज्ञसामग्री नीट तयार केली आहे; माझी इच्छा आहे की पाच हजार वर्षांची दीक्षा घ्यावी.
यस्मिन्यज्ञे समाराध्या देवी श्रीजगदम्बिका । तत्प्रीत्यर्थमहं यज्ञं करोमि विधिपूर्वकम्
या यज्ञात श्री जगदंबा देवीची पूजा करायची आहे; त्यांच्या प्रसन्नतेसाठी मी सर्व विधीपूर्वक यज्ञ करतो.
तच्छ्रुत्वासौ निमेर्वाक्यं वसिष्ठः प्राह भूपतिम् । इन्द्रेणाहं वृतः पूर्वं यज्ञार्थं नृपसत्तम
हे ऐकून वसिष्ठांनी निमिला उत्तर दिले — 'राजन, मी यापूर्वी इंद्राच्या यज्ञासाठी बोलावण्यात आलो आहे.'
पराशक्तिमखं कर्तुमुद्युक्तः पाकशासनः । स दीक्षां गमितो देवः पञ्चवर्षशतात्मिकाम्
इंद्राने मोठा यज्ञ करण्याचा संकल्प केला आणि मला त्या यज्ञासाठी नेमले; म्हणून त्या देवतेची पाचशे वर्षांची दीक्षा झाली.
तस्मात्त्वमन्तरं तावत्प्रतिपालय पार्थिव । इन्द्रयज्ञे समाप्तेऽत्र कृत्वा कार्यं दिवस्पतेः
म्हणून, राजन, तू थोडा वेळ थांब; इंद्राचा यज्ञ पूर्ण झाल्यावर मी तुझे कार्य करीन.
आगमिष्याम्यहं राजंस्तावत्त्वं प्रतिपालय । राजोवाच मया निमन्त्रिताश्चान्ये मुनयो यज्ञकारणात्
मी परत येईन, राजन; तोपर्यंत तू वाट पाहा. राजा म्हणाला — 'मी यज्ञासाठी इतर ऋषींनाही आधीच बोलावले आहे.'
सम्भाराः सम्भृताः सर्वे पालयामि कथं गुरो । इक्ष्वाकूणां कुले ब्रह्मन्गुरुस्त्वं वेदवित्तमः
सर्व तयारी झाली आहे; गुरुवर्य, मी हे सर्व कसे सांभाळू? ब्रह्मन्, तुम्ही इक्ष्वाकू कुळातील आणि वेदांचे मोठे जाणकार आहात.
कथं त्यक्त्वाद्य मे कार्यमुद्यतो गन्तुमाशु वै । न ते युक्तं द्विजश्रेष्ठ यदुत्सृज्य मखं मम
आज मी यज्ञासाठी तयार झालो असताना, माझे कार्य सोडून कसे जाऊ? द्विजश्रेष्ठ, माझा यज्ञ अर्धवट सोडून जाणे तुम्हाला योग्य नाही.
गन्तासि धनलोभेन लोभाकुलितचेतनः । निवारितोऽपि राज्ञा स जगामेन्द्रमखं गुरुः
तुम्ही धनलोभामुळे, लोभाने मन अस्थिर होऊन जात आहात; राजाने थांबवले तरी गुरू इंद्राच्या यज्ञासाठी गेले.
राजापि विमना भूत्वा गौतमं प्रत्यपूजयत् । इयाज हिमवत्पार्श्वे सागरस्य समीपतः
राजा निराश झाला आणि मग त्याने गौतमांचे पूजन केले; हिमालयाच्या पायथ्याशी, समुद्राजवळ यज्ञ केला.
दक्षिणा बहुला दत्ता विप्रेभ्यो मखकर्मणि । निमिना पञ्चसाहस्री दीक्षा तत्र कृता नृप
त्या यज्ञात ब्राह्मणांना भरपूर दक्षिणा दिली गेली; निमिने तिथे पाच हजार वर्षांची दीक्षा घेतली, राजन.
ऋत्विजः पूजिताः कामं धनैर्गोभिर्मुदा युताः । शक्रयज्ञसमाप्ते तु पञ्चवर्षशतात्मके
ऋत्विजांना हवे तसे धन, गायी आणि आनंदाने सन्मानित केले गेले. पाचशे वर्षे चाललेल्या इंद्राच्या यज्ञानंतर,
आजगाम वसिष्ठस्तु राज्ञः सत्रदिदृक्षया । आगत्य संस्थितस्तत्र दर्शनार्थं नृपस्य च
वसिष्ठ त्या राजाच्या यज्ञसमारंभाचे दर्शन घ्यायला आले. तेथे येऊन, राजाला पाहण्यासाठी ते उभे राहिले.
तदा राजा प्रसुप्तस्तु निद्रयापहृतो ्भृशम् । नासौ प्रबोधितो भृत्यैर्नागतस्तु मुनिं नृपः
त्या वेळी राजा गाढ झोपेत हरवला होता. सेवकांनी त्याला उठवले नाही, आणि राजा ऋषीला भेटायलाही गेला नाही.
वसिष्ठस्य ततो मन्युः प्रादुर्भूतोऽवमानतः । अदर्शनान्निमेस्तत्र चुकोप मुनिसत्तमः
वसिष्ठांना हे अपमानास्पद वाटले आणि त्यांना राग आला. आपली दखल घेतली नाही म्हणून तो श्रेष्ठ ऋषी संतापले.
शापं च दत्तवांस्तस्मै राज्ञे मन्युवशं गतः । यस्मात्त्वं मां गुरुं त्यक्त्वा कृत्वान्यं गुरुमात्मनः
रागाच्या भरात त्यांनी राजाला शाप दिला, 'तू मला, आपल्या गुरूला सोडून दुसऱ्याला गुरू मानले आहेस,
दीक्षितोऽसि बलान्मन्द मामवज्ञाय पार्थिव । वारितोऽपि मया तस्माद्विदेहस्त्वं भविष्यसि
'माझी अवहेलना करून, माझ्या मनाईनंतरही जबरदस्तीने दीक्षा घेतलीस, म्हणून आता तू देहहीन होशील.'