सत्यलोकं जगामाशु हंसारूढः प्रतापवान् । विश्वामित्रोऽप्यगात्तूर्णं वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः
ते तेजस्वी ब्रह्मा हंसावर बसून पटकन सत्यलोकात गेला. विश्वामित्रही लगेच निघून गेला आणि वसिष्ठ आपल्या आश्रमात परतला.
मिथः स्नेहं ततः कृत्वा प्रजापत्युपदेशतः । मैत्रावरुणिनाप्येवं कृतं युद्धमकारणम्
नंतर प्रजापतींच्या सांगण्यावरून त्यांनी एकमेकांशी मैत्री केली. त्याचप्रमाणे मैत्रावरुणीनेही कौशिकासोबत कारण नसताना भांडण केलं.
कौशिकेन समं भूप दुःखदं च परस्परम् । को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा
राजा, कौशिकासोबत त्यांनी एकमेकांना दुःख दिलं. या जगात कोण माणूस, देव किंवा दानव असा आहे,
अहङ्कारजयं कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत् । तस्माद्राजंश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा
जो अहंकार जिंकून कायम आनंदी राहू शकेल? म्हणून, राजन, मनाची शुद्धता मोठ्या लोकांनाही सहज मिळत नाही.
यत्नेन साधनीया सा तद्विहीनं निरर्थकम् । तीर्थं दानं तपः सत्यं यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम्
ती मनाची शुद्धता प्रयत्नपूर्वक साधावी लागते; ती नसली, तर तीर्थयात्रा, दान, तप, सत्य किंवा कोणतेही धर्मकार्य व्यर्थ ठरते.
(श्रद्धात्र त्रिविधा प्रोक्ता सात्त्विकी राजसी तथा । तामसी सर्वदेहेषु देहिनां धर्मकर्मसु ॥ सात्त्विकी दुर्लभा लोके यथोक्तफलदा सदा । तदर्धफलदा प्रोक्ता राजसी विधिसंयुता ॥ तामसी त्वफला राजन्न तु कीर्तिकरी पुनः । कामक्रोधाभिभूतानां जनानां नृपसत्तम ॥) वासनारहितं कृत्वा तच्चित्तं श्रवणादिना । तीर्थादिषु वसेन्नित्यं देवीपूजनतत्परः
मनातली वासना दूर करून, ऐकणे वगैरे साधनांनी, नेहमी तीर्थक्षेत्री राहावं, देवीच्या पूजेत मन लावावं, तिची नावं घ्यावीत, गुणगान करावं, तिच्या कमळासारख्या पायांची ध्यान करावं, आणि कलियुगाच्या दोषांची भीती बाळगावी.
देवीनामानि वचसा गृह्णंस्तस्या गुणान्स्तुवन् । ध्यायंस्तस्याः पदाम्भोजं कलिदोषभयार्दितः
असं करणाऱ्याला कधीही कलियुगाची भीती राहत नाही; पापी माणूसही सहज संसारातून मुक्त होतो.
एवं तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्कलेर्भयम् । अनायासेन संसारान्मुच्यते पातकी जनः
हे सर्व कृती केल्याने कलियुगाची भीती कधीच राहत नाही; असा मनुष्य सहजपणे पापमय संसारातून मुक्त होतो.
वसिष्ठस्य मैत्रावरुणिरितिनामवर्णनम् जनमेजय उवाच मैत्रावरुणिरित्युक्तं नाम तस्य मुनेः कथम् । वसिष्ठस्य महाभाग ब्रह्मणस्तनुजस्य ह
जनमेजय म्हणाला, ब्रह्मदेवांचे तेजस्वी पुत्र वसिष्ठ यांना 'मैत्रावरुणी' हे नाव कसे मिळाले? त्यांना हे नाव का पडले, हे मला सांगा.
किमसौ कर्मतो नाम प्राप्तवान् गुणतस्तथा । ब्रूहि मे वदतांश्रेष्ठ कारणं तस्य नामजम्
त्यांना हे नाव कोणत्या कृतीमुळे किंवा गुणामुळे मिळाले? वदनात श्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही, त्या नावामागचे कारण मला सांगा.
व्यास उवाच निबोध नृपतिश्रेष्ठ वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः । निमिशापात्तनुं त्यक्त्वा पुनर्जातो महाद्युतिः
व्यास म्हणाले, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, वसिष्ठ हे ब्रह्मदेवांचे पुत्र, निमी यांच्याकडून मिळालेलं शरीर सोडून पुन्हा तेजस्वी स्वरूपात जन्मले.
मित्रावरुणयोर्यस्मात्तस्मात्तन्नाम विश्रुतम् । मैत्रावरुणिरित्यस्मिँल्लोके सर्वत्र पार्थिव
मित्र आणि वरुण यांच्या योगे त्यांचा जन्म झाल्यामुळे त्यांना 'मैत्रावरुणी' हे नाव मिळाले. या जगात सर्वत्र त्यांना ह्याच नावाने ओळखले जाते, राजन.
राजोवाच कस्माच्छप्तः स धर्मात्मा राज्ञा ब्रह्मात्मजो मुनिः । चित्रमेतन्मुनिं लग्नो राज्ञः शापोऽतिदारुणः
राजा म्हणाले, धर्मात्मा असलेल्या त्या ब्रह्मपुत्र ऋषीला राजाने शाप का दिला? राजा ऋषीला इतका भयंकर शाप देतो, हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे.
अनागसं मुनिं राजा किमसौ शप्तवान्मुने । कारणं वद धर्मज्ञ तस्य शापस्य मूलतः
त्या निष्पाप ऋषीला राजाने का शापित केले? धर्म जाणणाऱ्या तुम्ही, त्या शापामागचे मूळ कारण मला सांगा.
व्यास उवाच कारणं तु मया प्रोक्तं तव पूर्वं विनिश्चितम् । संसारोऽयं त्रिभिर्व्याप्तो राजन्मायागुणैः किल
व्यास म्हणाले, राजन, मी हे कारण आधीच तुला स्पष्ट सांगितले आहे. हे जग मायेच्या तीन गुणांनी व्यापलेले आहे.
धर्मं करोतु भूपालश्चरन्तु तापसास्तपः । सर्वेषां तु गुणैर्विद्धं नोज्ज्वलं तद्भवेदिह
राजे धर्माचे पालन करोत, तपस्वी आपले तप करत राहोत; पण सर्वांना हे गुण व्यापून टाकतात, त्यामुळे त्यात खरे तेज प्रकट होत नाही.
कामक्रोधाभिभूताश्च राजानो मुनयस्तथा । लोभाहङ्कारसंयुक्ताश्चरन्ति दुश्चरं तपः
काम आणि क्रोध यांनी व्यापलेले राजे आणि ऋषी, लोभ व अहंकार यांनी भरलेले, कठीण तप करतात.
यजन्ति क्षत्रिया राजन् रजोगुणसमावृताः । ब्राह्मणास्तु तथा राजन् न कोऽपि सत्त्वसंयुतः
राजन, क्षत्रिय राजोगुणाने व्यापलेले यज्ञ करतात, ब्राह्मणही तसेच करतात; पण कोणीही शुद्ध सत्त्वगुणाने युक्त नाही.
ऋषिणासौ निमिः शप्तस्तेन शप्तो मुनिः पुनः । दुःखाद्दुःखतरं प्राप्तावुभावपि विधेर्बलात्
त्या ऋषीने निमीला शाप दिला आणि निमीनेही त्या ऋषीला शाप दिला; विधीच्या प्रभावाने दोघांनाही पूर्वीपेक्षा अधिक दुःख सहन करावे लागले.
द्रव्यशुद्धिः क्रियाशुद्धिर्मनसः शुद्धिरुज्ज्वला । दुर्लभा प्राणिनां भूप संसारे त्रिगुणात्मके
द्रव्याची शुद्धता, कृतीची शुद्धता आणि मनाची उज्ज्वल शुद्धता — हे सजीवांना या तीन गुणांच्या जगात फारच दुर्मिळ आहे, राजन.
पराशक्तिप्रभावोऽयं नोल्लंघ्यः केनचित्क्वचित् । यस्यानुगृहमिच्छेत्सा मोचयत्येव तं क्षणात्
पराशक्तीचे सामर्थ्य कोणालाही, कुठेही ओलांडता येत नाही; जिच्यावर ती कृपा करायची ठरवते, तिला ती क्षणात मुक्त करते.
महान्तोऽपि न मुच्यन्ते हरिब्रह्महरादयः । पामरा अपि मुच्यन्ते यथा सत्यव्रतादयः
हरि, ब्रह्मा, हर यांसारखे मोठेही मुक्त होत नाहीत; पण सत्यव्रतासारखे सामान्य माणसेही मुक्त होतात.
तस्यास्तु हृदयं कोऽपि न वेत्ति भुवनत्रये । तथापि भक्तवश्येयं भवत्येव सुनिश्चितम्
तीच्या अंतःकरणाचा खरा भाव त्रैलोक्यात कुणालाही कळत नाही; तरीही, भक्तीपुढे ती नेहमीच वश होते, हे नक्की.
तस्मात्तद्भक्तिरास्थेया दोषनिर्भूलनाय च । रागदम्भादियुक्ता चेत्सा भक्तिर्नाशिनी भवेत्
म्हणून दोष दूर करण्यासाठी खरी भक्ती अंगीकारावी; पण ती भक्ती जर राग, दंभ वगैरेने भरली असेल, तर ती भक्ती नाश करणारी ठरते.
इक्ष्याकुकुलसम्भूतो निमिर्नाम नराधिपः । रूपवान् गुणसम्पन्नो धर्मज्ञो लोकरञ्जकः
इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, निमी नावाचा एक राजा होता. तो देखणा, गुणी, धर्म जाणणारा आणि लोकप्रिय होता.
सत्यवादी दानपरो याजको ज्ञानवाच्छुचिः । द्वादशस्तनयो धीमान्प्रजापालनतत्परः
तो नेहमी सत्य बोलणारा, दान करणारा, यज्ञ करणारा, ज्ञानात पारंगत, शुद्ध, बारावा पुत्र, बुद्धिमान आणि प्रजेसाठी नेहमी तत्पर होता.
पुरं निवेशयामास गौतमाश्रमसन्निधौ । जयन्तपुरसंज्ञं तु ब्राह्मणानां हिताय सः
गौतमांच्या आश्रमाजवळ त्याने ब्राह्मणांच्या हितासाठी जयंतपूर नावाचे एक नगर वसवले.
बुद्धिस्तस्य समुत्पन्ना यजेयमिति राजसी । यज्ञेन बहुकालेन दक्षिणासंयुतेन च
त्याच्या मनात राजासारखी इच्छा झाली — 'मी यज्ञ करावा,' आणि तोही भरपूर दक्षिणा देऊन, अनेक वर्षे चालणारा असावा.
इस्वाकुं पितरं पृष्ट्वा यज्ञकार्याय पार्थिवः । कारयामास सम्भारं यथोद्दिष्टं महात्मभिः
राजाने आपल्या वडिलांशी, इक्ष्वाकू यांच्याशी, यज्ञाच्या कार्याबद्दल विचारले आणि मोठ्या ऋषींनी सांगितलेल्या प्रमाणे सर्व तयारी केली.
भृगुमङ्गिरसं चैव वामदेवं च गौतमम् । वसिष्ठं च पुलस्त्यं च ऋचीकं पुलहं क्रतुम्
त्याने भृगु, अंगिरस, वामदेव, गौतम, वसिष्ठ, पुलस्त्य, ऋचीक, पुलह आणि क्रतु या ऋषींना बोलावले.