समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः । राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम्
शुनःशेपला आणून, आपल्या कार्यात तत्पर असलेल्या मंत्र्याने त्या यज्ञासाठी योग्य असलेल्या ब्राह्मण मुलाला राजाकडे सादर केलं.
राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः । कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान्
राजा खूप आनंदी झाला. त्याने सर्व बाजूंनी ब्राह्मणांना बोलावलं आणि वेदज्ञ लोकांसह यज्ञासाठी सगळ्या वस्तूंची तयारी केली.
प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा
यज्ञ सुरू झाल्यावर, महर्षि विश्वामित्रांनी शुनःशेप बांधलेला पाहिला आणि त्या क्षणी राजाला थांबवले.
राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् । प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति
राजा, असा अविचार करू नकोस; या ब्राह्मण मुलाला सोड. मी तुला विनंती करतो, आज तुझ्या आयुष्यात सुख येईल.
क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि । दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप
शुनःशेप रडतो आहे; त्याचे दुःख मला फार बोचते. राजाधिराज, दयाळू हो, माझे बोल ऐक आणि या मुलावर दया कर.
परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः । ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः
इतरांच्या शरीराचे रक्षण करण्यासाठी, पूर्वी दयाळू क्षत्रियांनी आपलेच शरीर दिले, स्वर्गाची इच्छा ठेवून आणि शुद्ध व्रत पाळून.
त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् । पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके
तू स्वतःच्या शरीराचे रक्षण करण्यासाठी या ब्राह्मणपुत्राला जबरदस्तीने मारतोस. राजाधिराज, असे पाप करू नकोस; या मुलावर दया कर.
सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप । मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः
सर्वांना आपल्या शरीरावर सारखीच माया असते, हे तुला माहीत आहे. म्हणून, जर माझ्या शब्दाला किंमत असेल तर या मुलाला सोड.
व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् । न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः
राजाने ती वचने दुर्लक्षित केली आणि दुःखाने त्रस्त झाला; त्याने त्या मुलाला सोडले नाही. त्यामुळे मुनी अत्यंत रागावला.
उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः । मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः
मग कौशिकाने, जे वेदांचे जाणकार आणि दयाळू होते, शुनःशेपाला पाशधाराचा मंत्र शिकवला.
शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः । स्तुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम्
मृत्यूच्या भीतीने पुन्हा पुन्हा छळला गेलेला शुनःशेप, सुंदर स्वरात तो मंत्र म्हणू लागला आणि मनापासून वरुणाचा स्मरण करू लागला.
स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः । तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः
मुनीपुत्र आपली स्तुती करतोय हे जाणून, जलांचा स्वामी तिथे आला आणि अपार करुणेने शुनःशेपाला मुक्त केले.
रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ । विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः
राजाला आजारमुक्त करून वरुण आपल्या घरी गेला; विश्वामित्रांनी त्याला मृत्यूपासून वाचवलेला पुत्र म्हणून स्वीकारले.
न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः । रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः
राजाने महात्मा कौशिकाचे बोल ऐकले नाहीत; गाधीपुत्राने मनात राजावर राग धरला.
एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः । सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे
एकदा राजा घोड्यावर बसून, मध्यान्ही कौशिकीच्या काठी रानात गेला आणि तिथे डुक्कर मारण्याची इच्छा केली.
वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः । सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्भुतम्
ज्येष्ठ ब्राह्मणाचा वेष घेऊन विश्वामित्राने त्याला फसवले; त्याच्याकडून सर्व काही मागितले आणि त्याचे अद्भुत राज्य घेतले.
पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् । वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया
यजमान हरिश्चंद्र फारच त्रासला; वसिष्ठाने, योगायोगाने वनात आलेल्या कौशिकाला विचारले.
क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् । बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक
अरे क्षत्रियांतला नीच, वाईट बुद्धीचा, व्यर्थ ब्राह्मणाचा वेष घेतलास, बकासारखा वागतोस; दांभिक, कशाचा गर्व करतोस?
कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ । अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्भुतम्
माझा हा यजमान, राजांचा श्रेष्ठ, कोणताही अपराध न करता, तुझ्यामुळे असा अद्भुत दुःखात कसा सापडला?
बकध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव । इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः
तू बकाच्या ध्यानात मग्न आहेस म्हणून, तू बका होशील, असे वसिष्ठाने तुला शाप दिला; तेव्हा कौशिकाने त्याला पुन्हा उत्तर दिले.
त्वमप्याडिर्भवायुष्मन् बकोऽहं यावदेव हि । व्यास उवाच एवं परस्परं दत्त्वा शापं तौ क्रोधपीडितौ
तुला देखील मी शाप देतो — तू बगळा होशील, आणि मी सारस होईन, आणि हे दोघंही तितक्याच काळासाठी. व्यास म्हणाले: अशा प्रकारे, रागाच्या भरात त्या दोघांनी एकमेकांना शाप दिला.
अण्डजौ तरसा जातौ सरस्याडीबकौ मुनी । एकस्मिन्पादपे नीडं कृत्वासौ बकरूपभाक्
त्या दोन ऋषींचा अंड्यातून जन्म झाला आणि ते दोघंही तळ्यात बगळा आणि सारस झाले. त्यातल्या एकाने सारसाचं रूप धारण करून झाडावर घरटं केलं.
विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे । अन्यस्मित्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम्
विश्वामित्र त्या दिव्य मानस सरोवरात उभा राहिला. वसिष्ठाने दुसऱ्या झाडावर उत्तम घरटं केलं.
आडीरूपधरस्तस्थावन्योन्यं द्वेषतत्परौ । दिने दिने तौ संग्रामं चक्रतुः क्रोधसंयुतौ
बगळा आणि सारसाचं रूप घेऊन, एकमेकांवर तिरस्कार करत, ते दोघंही दररोज रागाने लढू लागले.
दुःखदं सर्वलोकानां क्रन्दमानावुभौ भृशम् । चञ्चुपक्षप्रहारैस्तु नखाघातैः परस्परम्
त्या दोघांनी मोठमोठ्याने ओरडून सगळ्यांना दुःख दिलं, आणि चोच, पंख, नखांनी एकमेकांवर वार करत राहिले.
जघ्नतू रुधिरक्लिनौ पुष्पिताविव किंशुकौ । एवं बहूनि वर्षाणि पक्षिरूपधरौ मुनी
ते दोघंही रक्ताने माखले गेले, जणू फुललेली किंशुक झाडं. अशा प्रकारे, त्या ऋषी अनेक वर्षं पक्ष्यांच्या रूपात राहिले.
स्थितौ तत्र महाराज शापपाशेन यन्त्रितौ । राजोवाच कथं मुक्तौ मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिकौ
हे महाराज, त्या दोघांना शापाच्या ओझ्याने बांधून तिथेच राहावं लागलं. राजा म्हणाला: वसिष्ठ आणि कौशिक हे श्रेष्ठ ऋषी त्या शापातून कसे मुक्त झाले?
तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे परं कौतूहलं हि मे । व्यास उवाच युध्यमानाब्वुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः
माझी फार जिज्ञासा आहे, हे श्रेष्ठ ऋषी, कृपया मला ते सांगा. व्यास म्हणाले: त्या दोघांना लढताना पाहून,
तत्राजगामानिमिषैर्वृतः सर्वैर्दयापरैः । तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च
तेव्हा ब्रह्मा, सगळ्या जगाचा पितामह, दयाळू आणि जागरण करणाऱ्यांसह तिथे आला. त्याने त्या दोघांना समजावलं आणि लढाई थांबवली.
शापं संमोचयामास तयोः क्षिप्तं परस्परम् । ततो जग्मुः सुराः सर्वे स्वानि धिष्ण्यानि पद्मभूः
त्यांनी एकमेकांना दिलेला शाप ब्रह्म्याने सोडवला. मग सर्व देव आणि कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा आपापल्या स्थानावर गेले.