वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः । त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसंग्रहे
वसिष्ठ म्हणाले – ऐका राजन, रोग नष्ट करण्यासाठी एक उत्तम उपाय आहे. धर्मशास्त्रात तेरा प्रकारचे पुत्र सांगितले आहेत.
तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् । द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम्
म्हणून, विकत घेतलेला मुलगा यज्ञासाठी वापर आणि यथानियमानुसार धन देऊन श्रेष्ठ ब्राह्मणाला आण.
एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति । वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम्
राजा, असं केल्यावर तुझ्या यज्ञामुळे रोग नाहीसा होईल आणि वरुणही प्रसन्न होईल.
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् । अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्नतः
व्यास म्हणतात – हे ऐकून, राजाने आपल्या मंत्र्याला सांगितलं – 'महाबुद्धीमान, तू राज्यभर सर्वत्र नीट शोध घे.'
कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता । समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ
कधी कधी, लोभापोटी एखादा वडील आपला मुलगा देतो. त्याला हवी तितकी संपत्ती देऊन त्याला घेऊन ये.
सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः । न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे
कशाही प्रकारे, यज्ञासाठी ब्राह्मणाचा मुलगा आणलाच पाहिजे. माझ्या कार्यासाठी तुझ्या मनात दया येऊ देऊ नकोस.
प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद्द्विजवादिनः । द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्योऽसौ पशुः किल
तू एखाद्या ब्राह्मणाचा मुलगा माग, यज्ञासाठी धन दे आणि त्याला पशू म्हणून वापरावं लागेल.
इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे । अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे
राजाने असं सांगितल्यावर, मंत्र्याने कामासाठी शहरात, गावोगावी, घराघरात शोधायला सुरुवात केली.
एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः । निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः
अशा प्रकारे राज्यभर शोध घेत असताना, त्याला अती गरीब आणि आजारी, अजीगर्त नावाचा एक मनुष्य सापडला, ज्याला तीन मुले होती.
तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः । आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा
त्या मंत्र्याने त्याचा मधला मुलगा शुनःशेप याला, मागितलेलं धन देऊन, आणलं.
समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः । राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम्
शुनःशेपला आणून, आपल्या कार्यात तत्पर असलेल्या मंत्र्याने त्या यज्ञासाठी योग्य असलेल्या ब्राह्मण मुलाला राजाकडे सादर केलं.
राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः । कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान्
राजा खूप आनंदी झाला. त्याने सर्व बाजूंनी ब्राह्मणांना बोलावलं आणि वेदज्ञ लोकांसह यज्ञासाठी सगळ्या वस्तूंची तयारी केली.
प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा
यज्ञ सुरू झाल्यावर, महर्षि विश्वामित्रांनी शुनःशेप बांधलेला पाहिला आणि त्या क्षणी राजाला थांबवले.
राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् । प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति
राजा, असा अविचार करू नकोस; या ब्राह्मण मुलाला सोड. मी तुला विनंती करतो, आज तुझ्या आयुष्यात सुख येईल.
क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि । दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप
शुनःशेप रडतो आहे; त्याचे दुःख मला फार बोचते. राजाधिराज, दयाळू हो, माझे बोल ऐक आणि या मुलावर दया कर.
परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः । ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः
इतरांच्या शरीराचे रक्षण करण्यासाठी, पूर्वी दयाळू क्षत्रियांनी आपलेच शरीर दिले, स्वर्गाची इच्छा ठेवून आणि शुद्ध व्रत पाळून.
त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् । पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके
तू स्वतःच्या शरीराचे रक्षण करण्यासाठी या ब्राह्मणपुत्राला जबरदस्तीने मारतोस. राजाधिराज, असे पाप करू नकोस; या मुलावर दया कर.
सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप । मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः
सर्वांना आपल्या शरीरावर सारखीच माया असते, हे तुला माहीत आहे. म्हणून, जर माझ्या शब्दाला किंमत असेल तर या मुलाला सोड.
व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् । न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः
राजाने ती वचने दुर्लक्षित केली आणि दुःखाने त्रस्त झाला; त्याने त्या मुलाला सोडले नाही. त्यामुळे मुनी अत्यंत रागावला.
उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः । मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः
मग कौशिकाने, जे वेदांचे जाणकार आणि दयाळू होते, शुनःशेपाला पाशधाराचा मंत्र शिकवला.
शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः । स्तुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम्
मृत्यूच्या भीतीने पुन्हा पुन्हा छळला गेलेला शुनःशेप, सुंदर स्वरात तो मंत्र म्हणू लागला आणि मनापासून वरुणाचा स्मरण करू लागला.
स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः । तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः
मुनीपुत्र आपली स्तुती करतोय हे जाणून, जलांचा स्वामी तिथे आला आणि अपार करुणेने शुनःशेपाला मुक्त केले.
रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ । विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः
राजाला आजारमुक्त करून वरुण आपल्या घरी गेला; विश्वामित्रांनी त्याला मृत्यूपासून वाचवलेला पुत्र म्हणून स्वीकारले.
न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः । रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः
राजाने महात्मा कौशिकाचे बोल ऐकले नाहीत; गाधीपुत्राने मनात राजावर राग धरला.
एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः । सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे
एकदा राजा घोड्यावर बसून, मध्यान्ही कौशिकीच्या काठी रानात गेला आणि तिथे डुक्कर मारण्याची इच्छा केली.
वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः । सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्भुतम्
ज्येष्ठ ब्राह्मणाचा वेष घेऊन विश्वामित्राने त्याला फसवले; त्याच्याकडून सर्व काही मागितले आणि त्याचे अद्भुत राज्य घेतले.
पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् । वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया
यजमान हरिश्चंद्र फारच त्रासला; वसिष्ठाने, योगायोगाने वनात आलेल्या कौशिकाला विचारले.
क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् । बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक
अरे क्षत्रियांतला नीच, वाईट बुद्धीचा, व्यर्थ ब्राह्मणाचा वेष घेतलास, बकासारखा वागतोस; दांभिक, कशाचा गर्व करतोस?
कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ । अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्भुतम्
माझा हा यजमान, राजांचा श्रेष्ठ, कोणताही अपराध न करता, तुझ्यामुळे असा अद्भुत दुःखात कसा सापडला?
बकध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव । इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः
तू बकाच्या ध्यानात मग्न आहेस म्हणून, तू बका होशील, असे वसिष्ठाने तुला शाप दिला; तेव्हा कौशिकाने त्याला पुन्हा उत्तर दिले.