प्राणास्त्याज्याः पितुः कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चयः । त्वदर्थे दुःखितो राजा क्रन्दति व्याधिपीडितः
'चांगल्या मुलाने वडिलांसाठी आपले प्राण द्यावे, असे ठरले आहे. तुझ्यामुळे राजा रोगाने त्रस्त होऊन रडत आहे.'
व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं पान्थिकाद्धर्मसंयुतम् । यदा चक्रे मनो गन्तुं द्रष्टुं तातं व्यथातुरम्
व्यास म्हणाले, प्रवाशाकडून आलेली खरी आणि धर्मयुक्त वचने ऐकून, त्याने मनाशी ठरवले की, आपले दुःखी वडील पाहायला जावे.
तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् । रहः प्राह हितं वाक्यं दयावानिव भारत
मग इंद्र ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्याच्याकडे गेला आणि एकांतात जणू दयाळूपणे हिताचे बोल सांगू लागला.
मूर्खोऽसि राजपुत्र त्वं गमनाय मतिं वृथा । करोषि पितरं त्वद्य न जानासि व्यथायुतम्
'राजपुत्रा, तू मूर्ख आहेस, कारण वडिलांकडे जायचे ठरवतोस. आज तुझे वडील किती दुःखी आहेत, हे तुला समजत नाही.'
आडीबकयुद्ध वर्णनसहितं देवीमाहात्म्यवर्णनम् इन्द्र उवाच साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः । वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम्
इंद्र म्हणाला – पूर्वी राजा एक धाडसी कृत्य करतो, असं सांगितलं आहे – म्हणजे यज्ञ. त्याने वरुणाला वचन दिलं होतं की, तो आपल्या आवडत्या मुलाला यज्ञातील पशू म्हणून अर्पण करील.
गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः । पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः
तू निघून गेल्यावर, त्या निर्दयी वडिलांनी पुन्हा आपल्या मुलाला यज्ञाच्या खांबाला बांधलं आणि त्याला पशू मानून, तीव्र चिंता करत, त्याचा बळी देण्याचा निर्धार केला.
इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा । स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम्
शक्राने, ज्याचं तेज अपरिमित आहे, त्या मुलाला थांबवायला सांगितलं. पण तो तिथेच राहिला, कारण मायेश्वरीच्या मायेमुळे त्याचा बुद्धीवर मोठा प्रभाव पडला होता.
यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत्
पण जेव्हा त्याने वारंवार ऐकलं की, त्याचे वडील आजाराने त्रस्त आहेत, तेव्हा त्याने घरी जाण्याचा निश्चय केला. मात्र इंद्राने त्याला परत रोखलं.
हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके । स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम्
हरिश्चंद्र अतिशय दुःखाने व्याकुळ झाला आणि आपल्या गुरू वसिष्ठांकडे गेला, जे एकटे होते, सर्वज्ञ होते आणि नेहमीच हितासाठी तत्पर असतात. त्याने त्यांना विचारलं.
राजोवाच भगवन् कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः । त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम्
राजा म्हणाला – भगवन्, मी आज काय करू? मी फार घाबरलोय आणि मनाने खचलोय. या मोठ्या आजाराच्या भीतीतून मला वाचवा, माझं मन अत्यंत दुःखी आहे.
वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः । त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसंग्रहे
वसिष्ठ म्हणाले – ऐका राजन, रोग नष्ट करण्यासाठी एक उत्तम उपाय आहे. धर्मशास्त्रात तेरा प्रकारचे पुत्र सांगितले आहेत.
तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् । द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम्
म्हणून, विकत घेतलेला मुलगा यज्ञासाठी वापर आणि यथानियमानुसार धन देऊन श्रेष्ठ ब्राह्मणाला आण.
एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति । वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम्
राजा, असं केल्यावर तुझ्या यज्ञामुळे रोग नाहीसा होईल आणि वरुणही प्रसन्न होईल.
व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् । अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्नतः
व्यास म्हणतात – हे ऐकून, राजाने आपल्या मंत्र्याला सांगितलं – 'महाबुद्धीमान, तू राज्यभर सर्वत्र नीट शोध घे.'
कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता । समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ
कधी कधी, लोभापोटी एखादा वडील आपला मुलगा देतो. त्याला हवी तितकी संपत्ती देऊन त्याला घेऊन ये.
सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः । न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे
कशाही प्रकारे, यज्ञासाठी ब्राह्मणाचा मुलगा आणलाच पाहिजे. माझ्या कार्यासाठी तुझ्या मनात दया येऊ देऊ नकोस.
प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद्द्विजवादिनः । द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्योऽसौ पशुः किल
तू एखाद्या ब्राह्मणाचा मुलगा माग, यज्ञासाठी धन दे आणि त्याला पशू म्हणून वापरावं लागेल.
इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे । अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे
राजाने असं सांगितल्यावर, मंत्र्याने कामासाठी शहरात, गावोगावी, घराघरात शोधायला सुरुवात केली.
एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः । निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः
अशा प्रकारे राज्यभर शोध घेत असताना, त्याला अती गरीब आणि आजारी, अजीगर्त नावाचा एक मनुष्य सापडला, ज्याला तीन मुले होती.
तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः । आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा
त्या मंत्र्याने त्याचा मधला मुलगा शुनःशेप याला, मागितलेलं धन देऊन, आणलं.
समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः । राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम्
शुनःशेपला आणून, आपल्या कार्यात तत्पर असलेल्या मंत्र्याने त्या यज्ञासाठी योग्य असलेल्या ब्राह्मण मुलाला राजाकडे सादर केलं.
राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः । कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान्
राजा खूप आनंदी झाला. त्याने सर्व बाजूंनी ब्राह्मणांना बोलावलं आणि वेदज्ञ लोकांसह यज्ञासाठी सगळ्या वस्तूंची तयारी केली.
प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा
यज्ञ सुरू झाल्यावर, महर्षि विश्वामित्रांनी शुनःशेप बांधलेला पाहिला आणि त्या क्षणी राजाला थांबवले.
राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् । प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति
राजा, असा अविचार करू नकोस; या ब्राह्मण मुलाला सोड. मी तुला विनंती करतो, आज तुझ्या आयुष्यात सुख येईल.
क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि । दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप
शुनःशेप रडतो आहे; त्याचे दुःख मला फार बोचते. राजाधिराज, दयाळू हो, माझे बोल ऐक आणि या मुलावर दया कर.
परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः । ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः
इतरांच्या शरीराचे रक्षण करण्यासाठी, पूर्वी दयाळू क्षत्रियांनी आपलेच शरीर दिले, स्वर्गाची इच्छा ठेवून आणि शुद्ध व्रत पाळून.
त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् । पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके
तू स्वतःच्या शरीराचे रक्षण करण्यासाठी या ब्राह्मणपुत्राला जबरदस्तीने मारतोस. राजाधिराज, असे पाप करू नकोस; या मुलावर दया कर.
सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप । मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः
सर्वांना आपल्या शरीरावर सारखीच माया असते, हे तुला माहीत आहे. म्हणून, जर माझ्या शब्दाला किंमत असेल तर या मुलाला सोड.
व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् । न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः
राजाने ती वचने दुर्लक्षित केली आणि दुःखाने त्रस्त झाला; त्याने त्या मुलाला सोडले नाही. त्यामुळे मुनी अत्यंत रागावला.
उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः । मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः
मग कौशिकाने, जे वेदांचे जाणकार आणि दयाळू होते, शुनःशेपाला पाशधाराचा मंत्र शिकवला.