कृतार्हणं सुखासीनं भूपतिस्तं सुरोत्तमम् । उवाच विनयोपेतो हेतुगर्भं वचस्तदा
राजाने त्याचे योग्य स्वागत करून त्याला सुखाने बसवले आणि नम्रतेने त्या श्रेष्ठ देवतेला विचारपूर्वक बोलले.
असंस्कृतं सुतं स्वामिन्यूपे बध्नामि तं कथम् । संस्कत्य क्षत्रियं कृत्वा यजेऽहं यज्ञमुत्तमम्
स्वामी, माझा मुलगा अजून संस्कार झालेला नाही, मग त्याला यूपाशी कसा बांधू? त्याला संस्कार करून क्षत्रिय बनवल्यावर मी तो श्रेष्ठ यज्ञ करीन.
दयसे यदि देव त्वं ज्ञात्वा दीनं स्वसेवकम् । असंस्कृतस्य बालस्य नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित्
देवा, जर तुला माझ्यावर दया असेल आणि मी तुझा दुःखी सेवक आहे हे तुला ठाऊक असेल, तर समज की अजून संस्कार न झालेल्या मुलाला कुठल्याही विधीत अधिकार नाही.
वरुण उवाच प्रतारयसि राजेन्द्र कृत्वा समयमग्रतः । दुस्त्यजस्तव जानामि सुतस्नेहो ह्यपुत्रिणः
वरुण म्हणाले: राजाधिराज, माझ्या समोर वचन देऊन तू मला फसवत आहेस; पुत्रप्रेम सोडणे कठीण आहे, विशेषतः ज्याला आधी मूल नव्हते त्याला.
गृहं व्रजामि भूपाल वचनात्तव कोमलात् । कियत्कालं प्रतीक्ष्याहमागमिष्यामि ते गृहम्
राजा, तुझे कोमल शब्द ऐकून मी घरी परततो; थोडा काळ थांबून मी पुन्हा तुझ्या घरी येईन.
भवितव्यं त्वया तात तदा सत्यवचोऽन्वितम् । अन्यथा त्वयि मुञ्चामि कोपं शापसमन्वितम्
पण त्यानंतर, पुत्रा, तुला सत्य बोललेले पाळावेच लागेल; नाहीतर मी तुझ्यावर राग आणि शाप सोडीन.
राजोवाच समावर्तनकर्मान्ते सर्वथा यादसांपते । कृत्वा पुत्रपशुं यज्ञे यजिष्ये विधिपूर्वकम्
राजा म्हणाला, शिक्षण पूर्ण झाल्यावर आणि सर्व प्रकारे जलदेवतेला दिलेले वचन मी पाळीन. माझ्या मुलाला यज्ञासाठी पशू म्हणून समर्पित करून, सर्व विधीनुसार यज्ञ करीन.
व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणः प्रीतमानसः । तथेत्युक्त्वा ययौ तूर्णं नृपस्तु सुस्थितोऽभवत्
व्यास म्हणाले, राजाचे हे बोल ऐकून वरुणाचा मन आनंदित झाला. 'तसेच होवो' असे म्हणून तो तिथून लगेच निघून गेला, आणि राजा निर्धास्तपणे तिथेच राहिला.
रोहिताख्य इति ख्यातः सुतस्तस्य विवृद्धिमान् । सञ्जातश्चतुरः सर्वविद्यानां च विशारदः
त्याचा मुलगा, ज्याचे नाव रोहित होते, मोठा झाला आणि सर्व विद्या शिकून त्यात पारंगत झाला.
यज्ञस्य कारणं तेन ज्ञातं सर्वं सविस्तरम् । भयभीतस्ततः सोऽपि मत्वा मरणमात्मनः
यज्ञ का करायचा हे सर्व कारण त्याला सविस्तर समजले. मग स्वतःच्या मृत्यूची भीती वाटून तो घाबरला.
कृत्वा पलायनं वीरो गतोऽसौ गिरिगह्वरे । अगम्ये नृपतिस्थाने स्थितस्तत्र भयातुरः
मग तो धाडसाने पळून गेला आणि डोंगरातील गुहेत लपला. राजाला न सापडेल अशा ठिकाणी तो भीतीने राहू लागला.
प्राप्ते कालेऽथ वरुणो यज्ञार्थी नृपतेर्गृहम् । गत्वा तमाह भूपालं कुरु यज्ञं विशांपते
नंतर योग्य वेळ आली तेव्हा, यज्ञासाठी इच्छुक असलेला वरुण राजाच्या घरी गेला आणि म्हणाला, 'राजाधिराज, यज्ञ कर.'
प्रम्लानवदनो राजा तमाह व्यथितेन्द्रियः । किं करोमि गतः क्वापि सुतो मे सुरसत्तम
राजा दुःखी चेहरा करून, मनाने अस्वस्थ होत वरुणाला म्हणाला, 'मी काय करू? माझा मुलगा कुठेतरी निघून गेला आहे, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ.'
श्रुत्वा तद्वचनं राज्ञः कुपितो यादसांपतिः । शशाप तं नृपं कोपादसत्यवादिनं भृशम्
राजाचे बोल ऐकून जलदेवता रागावली आणि खोटे बोलल्याबद्दल त्या राजाला संतापाने शाप दिला.
जलोदराभिधो व्याधिर्देहे भवतु ते नृप । यतः प्रतारितश्चाहं कृत्वा कपटपण्डित
'राजा, तुझ्या शरीरात जलोदर नावाचा रोग होवो, कारण तू कपटीपणाने मला फसवले आहेस.'
इति शप्त्वा ययौ धाम स्वकं पाशधरस्तदा । राजा चिन्तातुरस्तस्थौ भवने व्याधिपीडितः
असा शाप देऊन पाशधारी देवता आपल्या स्थानावर निघून गेला. राजा मात्र रोगाने त्रस्त होऊन, चिंतेने आपल्या महालात राहू लागला.
यदातिव्याधितो राजा रोगेण शापजेन ह । तदा शुश्राव पुत्रोऽपि पितरं व्याधिपीडितम्
जेव्हा राजा शापामुळे झालेल्या रोगाने फारच त्रस्त झाला, तेव्हा त्याचा मुलगाही वडिलांना आजारी असल्याचे ऐकून गेला.
पान्थिकः प्राह पुत्रं हि पिता ते भृशदुःखितः । जलोदरविकारेण शापजेन नृपात्मज
एका प्रवाशाने त्या मुलाला सांगितले, 'राजपुत्रा, तुझ्या वडिलांना शापामुळे झालेल्या जलोदर रोगाने फार त्रास होतो आहे.'
विनष्टं जीवितं तेऽद्य वृथा जातस्य दुर्मते । यत्त्यक्त्वा पितरं दुःस्थं प्राप्तोऽसि गिरिगह्वरम्
'मूर्खा, आज तुझे जीवन व्यर्थ गेले, कारण तु आजारी वडिलांना सोडून डोंगरातील गुहेत राहायला आला आहेस.'
किमनेन शरीरेण प्राप्तं ते जन्मनः फलम् । देहदं दुःखितं कृत्वा स्थितोऽस्यत्र सुताधम
'या शरीराने तुझ्या जन्माचे काय फळ मिळाले? वडिलांना दुःख देऊन तू इथे बसला आहेस, हे वाईट पुत्रा.'
प्राणास्त्याज्याः पितुः कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चयः । त्वदर्थे दुःखितो राजा क्रन्दति व्याधिपीडितः
'चांगल्या मुलाने वडिलांसाठी आपले प्राण द्यावे, असे ठरले आहे. तुझ्यामुळे राजा रोगाने त्रस्त होऊन रडत आहे.'
व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं पान्थिकाद्धर्मसंयुतम् । यदा चक्रे मनो गन्तुं द्रष्टुं तातं व्यथातुरम्
व्यास म्हणाले, प्रवाशाकडून आलेली खरी आणि धर्मयुक्त वचने ऐकून, त्याने मनाशी ठरवले की, आपले दुःखी वडील पाहायला जावे.
तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् । रहः प्राह हितं वाक्यं दयावानिव भारत
मग इंद्र ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्याच्याकडे गेला आणि एकांतात जणू दयाळूपणे हिताचे बोल सांगू लागला.
मूर्खोऽसि राजपुत्र त्वं गमनाय मतिं वृथा । करोषि पितरं त्वद्य न जानासि व्यथायुतम्
'राजपुत्रा, तू मूर्ख आहेस, कारण वडिलांकडे जायचे ठरवतोस. आज तुझे वडील किती दुःखी आहेत, हे तुला समजत नाही.'
आडीबकयुद्ध वर्णनसहितं देवीमाहात्म्यवर्णनम् इन्द्र उवाच साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः । वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम्
इंद्र म्हणाला – पूर्वी राजा एक धाडसी कृत्य करतो, असं सांगितलं आहे – म्हणजे यज्ञ. त्याने वरुणाला वचन दिलं होतं की, तो आपल्या आवडत्या मुलाला यज्ञातील पशू म्हणून अर्पण करील.
गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः । पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः
तू निघून गेल्यावर, त्या निर्दयी वडिलांनी पुन्हा आपल्या मुलाला यज्ञाच्या खांबाला बांधलं आणि त्याला पशू मानून, तीव्र चिंता करत, त्याचा बळी देण्याचा निर्धार केला.
इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा । स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम्
शक्राने, ज्याचं तेज अपरिमित आहे, त्या मुलाला थांबवायला सांगितलं. पण तो तिथेच राहिला, कारण मायेश्वरीच्या मायेमुळे त्याचा बुद्धीवर मोठा प्रभाव पडला होता.
यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत्
पण जेव्हा त्याने वारंवार ऐकलं की, त्याचे वडील आजाराने त्रस्त आहेत, तेव्हा त्याने घरी जाण्याचा निश्चय केला. मात्र इंद्राने त्याला परत रोखलं.
हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके । स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम्
हरिश्चंद्र अतिशय दुःखाने व्याकुळ झाला आणि आपल्या गुरू वसिष्ठांकडे गेला, जे एकटे होते, सर्वज्ञ होते आणि नेहमीच हितासाठी तत्पर असतात. त्याने त्यांना विचारलं.
राजोवाच भगवन् कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः । त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम्
राजा म्हणाला – भगवन्, मी आज काय करू? मी फार घाबरलोय आणि मनाने खचलोय. या मोठ्या आजाराच्या भीतीतून मला वाचवा, माझं मन अत्यंत दुःखी आहे.