कियानुत्तारितो भारो हत्वा दुष्टाननेकशः । ज्ञात्वा सर्वान्दुराचारान्पापबुद्धिनृपानिह
किती भार उतरला, किती दुष्ट मारले गेले, आणि सर्व पापी, वाईट वागणारे राजे ओळखून नष्ट केले?
हतो भीष्मो हतो द्रोणो विराटो द्रुपदस्तथा । बाह्लीकः सोमदत्तश्च कर्णो वैकर्तनस्तथा
भीष्म मारला गेला, द्रोण मारला गेला, तसेच विराट, द्रुपद, बाहीक, सोमदत्त आणि विकर्तनपुत्र कर्णही मारले गेले.
यैर्लुण्ठितं धनं सर्वं हृताश्च हरियोषितः । कथं न नाशिता दुष्टा ये स्थिताः पृथिवीतले
ज्यांनी सर्व धन लुटले आणि परस्त्रिया पळविल्या, असे दुष्ट पृथ्वीवर अजूनही का वाचले?
आभीराश्च शका म्लेच्छा निषादाः कोटिशस्तथा । भारावतरणं किं तत्कृतं कृष्णेन धीमता
आभीर, शाक, म्लेच्छ, निषाद हे कोट्यवधी आहेत—मग बुद्धिमान कृष्णाने खरोखरच पृथ्वीवरील भार उतरवला का?
सन्देहोऽयं महाभाग न निवर्तति चित्ततः । कलावस्मिन्मजाः सर्वाः पश्यतः पापनिश्चयाः
महाभाग, ही शंका माझ्या मनातून जात नाही; कारण या कलियुगात सर्वजण पापाच्या मार्गावरच दिसतात.
व्यास उवाच राजन् यस्मिन्युगे यादृक्प्रजा भवति कालतः । नान्यथा तद्भवेन्नूनं युगधर्मोऽत्र कारणम्
व्यास म्हणाले: राजन्, प्रत्येक युगात लोक जसे असतात, तसे ते काळानुसारच असतात; यात बदल होत नाही—युगधर्म हेच त्याचे कारण आहे.
ये धर्मरसिका जीवास्ते वै सत्ययुगेऽभवन् । धर्मार्थरसिका ये तु ते वै त्रेतायुगेऽभवन्
सत्ययुगात धर्मात रमणारे जीव होते; त्रेतायुगात धर्म आणि अर्थ यात आनंद मानणारे होते.
धर्मार्थकामरसिका द्वापरे चाभवन्युगे । अर्थकामपराः सर्वे कलावस्मिन्भवन्ति हि
द्वापरयुगात धर्म, अर्थ आणि काम यात रमणारे होते; पण या कलियुगात सर्वजण फक्त अर्थ आणि काम यामध्येच गुंतले आहेत.
युगधर्मस्तु राजेन्द्र न याति व्यत्ययं पुनः । कालः कर्तास्ति धर्मस्य ह्यधर्मस्य च वै पुनः
राजेंद्र, प्रत्येक युगाचा धर्म बदलत नाही; काळच धर्म आणि अधर्म घडवतो.
राजोवाच ये तु सत्ययुगे जीवा भवन्ति धर्मतत्पराः । कुत्र तेऽद्य महाभाग तिष्ठन्ति पुण्यभागिनः
राजाने विचारले: सत्ययुगात जे जीव धर्माला समर्पित होते, हे महाभागा, ते पुण्यवान जीव आज कुठे आहेत?
त्रेतायुगे द्वापरे वा ये दानव्रतकारकाः । वर्तन्ते मुनयः श्रेष्ठाः कुत्र ब्रूहि पितामह
त्रेतायुग किंवा द्वापारयुगात जे व्रत करणारे आणि श्रेष्ठ ऋषी होते, हे पितामह, ते आता कुठे आहेत, सांगा.
कलावद्य दुराचारा येऽत्र सन्ति गतत्रपाः । आद्ये युगे क्व यास्यन्ति पापिष्ठा देवनिन्दकाः
या कलियुगात जे दुष्ट आणि लाज नसलेले आहेत, ते देवांची निंदा करणारे पापी प्रथम युगात कुठे जातील?
एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सर्वथा श्रोतुकामोऽस्मि यदेतद्धर्मनिर्णयम्
हे महामती, हे सर्व सविस्तर सांग, कारण मला हा धर्मनिरणय पूर्णपणे ऐकायची इच्छा आहे.
व्यास उवाच ये वै कृतयुगे राजन् सम्भवन्तीह मानवाः । कृत्वा ते पुण्यकर्माणि देवलोकान्व्रजन्ति वै
व्यास म्हणाले: राजन, सत्ययुगात जन्मलेले जे मानव पुण्यकर्म करतात, ते देवांच्या लोकात जातात.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम । स्वधर्मनिरता यान्ति लोकान्कर्मजितान्किल
राजश्रेष्ठा, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र आपापल्या धर्मात निष्ठावान राहून, आपल्या कर्माने मिळणाऱ्या लोकांना प्राप्त होतात.
सत्यं दया तथा दानं स्वदारगमनं तथा । अद्रोहः सर्वभूतेषु समता सर्वजन्तुषु
सत्य बोलणे, दया, दान, आपल्या पत्नीशी निष्ठा, सर्व प्राण्यांवर द्रोह न करणे आणि सर्वांशी समता राखणे—
एतत्साधारणं धर्मं कृत्वा सत्ययुगे पुनः । स्वर्गं यान्तीतरे वर्णा धर्मतो रजकादयः
सत्ययुगात हा सर्वसाधारण धर्म पाळून, इतर जातीसुद्धा जसे की धोबी, पुण्याने स्वर्गाला जातात.
तथा त्रेतायुगे राजन् द्वापरेऽथ युगे तथा । कलावस्मिन्युगे पापा नरकं यान्ति मानवाः
राजन, तसेच त्रेता आणि द्वापारयुगात, पण या कलियुगात पापी माणसे नरकात जातात.
तावत्तिष्ठन्ति ते तत्र यावत्स्याद्युगपर्ययः । पुनश्च मानुषे लोके भवन्ति भुवि मानवाः
ते तिथे युगाच्या शेवटपर्यंत राहतात; नंतर पुन्हा मानव म्हणून पृथ्वीवर जन्म घेतात.
यदा सत्ययुगस्यादिः कलेरन्तश्च पार्थिव । तदा स्वर्गात्पुण्यकृतो जायन्ते किल मानवाः
सत्ययुगाची सुरुवात आणि कलियुगाचा अंत जेव्हा येतो, तेव्हा पुण्य करणारे स्वर्गातून मानव म्हणून जन्म घेतात.
यदा कलियुगस्यादिर्द्वापरस्य क्षयस्तथा । नरकात्पापिनः सर्वे भवन्ति भुवि मानवाः
कलियुगाची सुरुवात आणि द्वापारयुगाचा अंत जेव्हा येतो, तेव्हा सर्व पापी नरकातून पृथ्वीवर मानव म्हणून जन्म घेतात.
एवं कालसमाचारो नान्यथाभूत्कदाचन । तस्मात्कलिरसत्कर्ता तस्मिंस्तु तादृशी प्रजा
काळाचा हा व्यवहार कधीच बदलत नाही; म्हणून कलियुगात अधर्म वाढतो आणि तसेच लोक जन्म घेतात.
कदाचिद्दैवयोगात्तु प्राणिनां व्यत्ययो भवेत् । कलौ ये साधवः केचिद्द्वापरे सम्भवन्ति ते
कधी कधी दैवाच्या योगाने जीवांमध्ये बदल होतो; कलियुगातील काही सज्जन द्वापारयुगात जन्म घेतात.
तथा त्रेतायुगे केचित्केचित्सत्ययुगे तथा । दुष्टाः सत्ययुगे ये तु ते भवन्ति कलावपि
तसेच, काही त्रेतायुगात, काही सत्ययुगात जन्म घेतात; आणि सत्ययुगातील दुष्ट कलियुगातही जन्म घेतात.
कृतकर्मप्रभावेण प्राप्नुवन्त्यसुखानि च । पुनश्च तादृशं कर्म कुर्वन्ति युगभावतः
पूर्वीच्या कर्माच्या प्रभावाने त्यांना दुःख भोगावे लागते आणि पुन्हा त्या युगाच्या स्वभावानुसार तसेच कर्म करतात.
जनमेजय उवाच युगधर्मान्महाभाग ब्रूहि सर्वानशेषतः । यस्मिन्वै यादृशो धर्मो ज्ञातुमिच्छामि तं तथा
जनमेजय म्हणाले: हे महाभागा, सर्व युगांचे धर्म मला पूर्णपणे सांगा; प्रत्येक युगात कसा धर्म असतो, ते मला जाणून घ्यायचे आहे.
व्यास उवाच निबोध नृपशार्दूल दृष्टान्तं ते ब्रवीम्यहम् । साधूनामपि चेतांसि युगभावाद्भ्रमन्ति हि
व्यास म्हणाले, राजांनो, मी तुला एक उदाहरण सांगतो, ऐक. युगाच्या प्रभावामुळे साधूंचेही मन कधी कधी भरकटते.
पितुर्यथा ते राजेन्द्र वुद्धिर्विप्रावहेलने । कृता वै कलिना राजन् धर्मज्ञस्य महात्मनः
राजेंद्र, तुझ्या वडिलांनी धर्मज्ञ आणि मोठ्या मनाचे असूनही, कलियुगाच्या प्रभावामुळे ब्राह्मणांचा अपमान केला.
अन्यथा क्षत्रियो राजा ययातिकुलसम्भवः । तापसस्य गले सर्पं मृतं कस्मादयोजयत्
नाहीतर, ययातीकुळात जन्मलेला क्षत्रिय राजा एका तपस्व्याच्या गळ्यात मृत साप का टाकेल?
सर्वं युगबलं राजन्वेदितव्यं विजानता । प्रयत्नेन हि कर्तव्यं धर्मकर्म विशेषतः
राजा, समजूतदार माणसाने हे जाणले पाहिजे की सगळे काही युगाच्या बळामुळे होते; तरीही, विशेषतः धर्मकर्म करण्यासाठी प्रयत्न करावा.