विद्यां प्राप्य गुरोर्देवी देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् । सम्यगाराधयामास बलिपुष्पार्चनैः शुभै
गुरूकडून विद्या मिळवून तिने श्रीभुवनेश्वरी देवीची भक्तीपूर्वक, सुंदर फुलं आणि बलिप्रसाद अर्पण करून पूजा केली.
त्यक्तान्यभोगसम्भारा तापसीवेषधारिणी । चकार पूजनं देव्याः प्रियदर्शनलालसा
तिने इतर सर्व सुखसाधनांचा त्याग केला, तपस्विनीचे वेश धारण केले आणि आपल्या प्रियाचे दर्शन मिळावे म्हणून देवीची भक्तीपूर्वक पूजा केली.
कालेन कियता तुष्टा प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । सौम्यरूपधरा देवी वरदा हंसवाहिनी
काही काळाने देवी प्रसन्न होऊन, हंसावर बसलेली, वर देणारी आणि सौम्य रूप धारण करून तिला प्रत्यक्ष दर्शन दिले.
सूर्यकोटिप्रतीकाशा चन्द्रकोटिसुशीतला । विद्युत्कोटिसमानाभा चतुर्वेदसमन्विता
ती देवी दहा कोटी सूर्यांसारखी तेजस्वी, दहा कोटी चंद्रांसारखी शीतल, दहा कोटी वीजेसारखी उजळ, आणि चारही वेदांनी युक्त होती.
पाशांकुशाभयवरान्दधती निजबाहुभिः । आपादलम्बिनीं स्वच्छां मुक्तामालां च बिभ्रती
तिच्या हातात पाश, अंकुश, अभय आणि वर अशी चिन्हं होती. तिच्या गळ्यात पायापर्यंत पोहोचणारी, स्वच्छ मोत्यांची माळ होती.
प्रसन्तस्मेरवदना लोचनत्रयभूषिता । आब्रह्मकीटजननी करुणामृतसागरा
तिचा चेहरा शांत, हसरा आणि तीन डोळ्यांनी सुशोभित होता. ब्रह्मादि सर्व जीवांची जननी, ती करुणारसाचा महासागर होती.
अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिका परमेश्वरी । सौम्यानन्तरसैर्युक्तस्तनद्वयविराजिता
ती अनंत कोटी विश्वांची अधिष्ठात्री आणि सर्वश्रेष्ठ ईश्वरी आहे. तिच्या दोन उरोजांमध्ये सौम्य गुणांची शोभा आहे.
सर्वेश्वरी च सर्वज्ञा कूटस्थाक्षररूपिणी । तामुवाच प्रसन्ना सा शक्रपत्नीं कृतोद्यमाम्
ती सर्वांची अधीश्वरी, सर्वज्ञ आणि अचल, अक्षय स्वरूपाची आहे. प्रसन्न होऊन तिने प्रयत्नशील शक्रपत्नीला संबोधले.
मेघगम्भीरशब्देन मुदमाददती भृशम् । देव्युवाच वरं वरय सुश्रोणि वाञ्छितं शक्रवल्लभे
मेघासारख्या गंभीर आवाजात, अत्यंत आनंद देत देवी म्हणाली, "सुंदर कटी असलेल्या शक्रपत्नी, तुझ्या मनातील हवी ती वर माग."
ददाम्यद्य प्रसन्नास्मि पूजिता सुभृशं त्वया । वरदाहं समायाता दर्शनं सहजं न मे
"आज मी तुझ्या भक्तीने अत्यंत प्रसन्न आहे. मी वर देणारी आहे आणि तुझ्यासमोर आले आहे. माझे प्रत्यक्ष दर्शन सहज मिळत नाही."
अनेककोटिजन्मोत्थपुण्यपुञ्जैर्हि लभ्यते । इत्युक्ता सा तदा देवी तामाह प्रणता पुरः
"असं दर्शन असंख्य जन्मांच्या पुण्यसंचयानेच मिळतं." असं सांगून देवीने तिच्यासमोर नतमस्तक झालेल्या पौलोमीला पुढे बोलले.
शक्रपत्नी भगवतीं प्रसन्नां परमेश्वरीम् । वाञ्छामि दर्शनं मातः पत्युः परमदुर्लभम्
शक्रपत्नीने प्रसन्न आणि परब्रह्मस्वरूप भगवतीला वंदन करून म्हणाली, "माते, मला माझ्या पतीचं, अत्यंत दुर्मिळ असं दर्शन हवं आहे."
नहुषाद्भयनाशं च स्वपदप्रापणं तथा । देव्युवाच गच्छ त्वमनया दूत्या सार्धं श्रीमानसं सरः
नहुषामुळे निर्माण झालेलं भीतीचं सावट दूर होईल आणि तुला पुन्हा आपलं स्थान मिळेल.
यत्र मे मूर्तिरचला विश्वकामाभिधा मता । तत्र पश्यसि शक्रं त्वं दुःखितं भयविह्वलम्
देवी म्हणाली — तू या दूतिणीसोबत श्रीमानस सरोवराकडे जा. तिथे माझी अचल मूर्ती, विश्वकामे नावाने ओळखली जाणारी, वास करते. तिथेच तुला दुःखी आणि घाबरलेला इंद्र दिसेल.
मोहयिष्यामि राजानं कालेन कियता पुनः । स्वस्था भव विशालाक्षि करोमि तव चेप्सितम्
थोड्याच वेळात मी त्या राजाला मोहात टाकीन. विशाल नेत्रांची तू, काळजी करू नकोस; तुझी इच्छा मी पूर्ण करीन.
भ्रंशयिष्यामि भूपालं मोहितं त्रिदशासनात् । व्यास उवाच देवीदूती तां गृहीत्वा शक्रपत्नीं त्वरान्विता
मी मोहग्रस्त झालेल्या त्या राजाला देवांच्या आसनावरून खाली पाडीन.
प्रापयामास सान्निध्यं स्वपत्युः परमेश्वरीम् । सा दृष्ट्वा तं पतिं बाला सुरेशं गुप्तसंस्थितम् । मुदिताभूद्वरं वीक्ष्य बहुकालाभिवाञ्छितम्
व्यास म्हणाले — देवीच्या दूतिणीने इंद्रपत्नीला घेऊन, घाईने तिला तिच्या पती, परमेश्वर, यांच्या सान्निध्यात नेले. तिथे तिने आपला पती, देवांचा राजा, लपून बसलेला पाहिला आणि अनेक काळापासून ज्याची तिला आस होती तो प्रियकर पाहून ती अत्यंत आनंदित झाली.
नहुषस्वर्गच्युतिवर्णनम् व्यास उवाच तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं रहः शोकसमन्विताम् । आखण्डलः प्रियां भार्यां विस्मितश्चाब्रवीत्तदा
नहुषाच्या स्वर्गच्युत होण्याची कथा — व्यास म्हणाले: मोठ्या डोळ्यांची, एकटी आणि दुःखाने भरलेली तिला पाहून, अंखडळाने आपल्या प्रिय पत्नीला आश्चर्याने विचारले:
कथमत्रागता कान्ते कथं ज्ञातस्त्वया ह्यहम् । दुर्ज्ञेयः सर्वभूतानां संस्थितोऽस्मि शुभानने
प्रिये, तू इथे कशी आलीस? तुला मी कसा सापडलो? मी सर्व जीवांना अगम्य आणि लपून राहिलो आहे, शुभे.
शच्युवाच देव देव्याः प्रसादेन ज्ञातोऽस्यद्य भवानिह । पुनस्तस्याः प्रसादेन प्राप्तास्मि त्वां दिवस्पते
शची म्हणाली — स्वामी, देवीच्या कृपेने आज मी तुला इथे शोधू शकले. पुन्हा तिच्याच कृपेने, हे दिवस्पती, मी तुझ्यापर्यंत पोहोचले.
नहुषो नाम राजर्षिः स्थापितो भवदासने । त्रिदशैर्मुनिभिश्चैव स मां बाधति नित्यशः
नहुष नावाचा एक राजर्षी देव आणि ऋषी यांच्या इच्छेने तुझ्या आसनावर बसवला आहे. तो मला नेहमी त्रास देतो.
पतिं मां कुरु चार्वङ्गि: तुरासाहं सुराधिपम् । एवं वदति मां पाप्मा किं करोमि बलार्दन
सुंदर अंगवाली, तू मला आपली पत्नी कर. मी त्या सुराधिपाला नाकारलं आहे. असं तो पापी मला सांगतो — बलार्दन, मी काय करू?
इन्द्र उवाच कालाकाङ्क्षी वरारोहे संस्थितोऽस्मि यदृच्छया । तथा त्वमपि कल्याणि सुस्थिरं स्वमनः कुरु
इंद्र म्हणाला — सुंदर रूपवती, मी इथे योग्य वेळेची वाट पाहत आहे, हे सर्व नियतीचं आहे. तूही, कल्याणी, आपलं मन स्थिर ठेव.
व्यास उवाच इत्युक्ता तेन सा देवी पतिनातिप्रशंसिना । निःश्वसन्त्याह तं शक्रं वेपमानातिदुःखिता
व्यास म्हणाले — आपल्या अत्यंत गुणी पतीने असं बोलल्यावर, देवी खोल श्वास घेत, थरथरत आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन इंद्राला म्हणाली:
कथं तिष्ठे महाभाग पापात्मा मां वशानुगाम् । करिष्यति मदोन्मत्तो वरदानेन गर्वितः
महा भाग्यवान, मी कशी राहू? तो पापी, वरामुळे गर्विष्ठ आणि मदाने वेडा झालेला, मला आपल्या इच्छेनुसार वागवेल.
देवाश्च मुनयः सर्वे मामूचुस्तद्भयाकुलाः । तं भजस्व वरारोहे देवराजं स्मरातुरम्
सर्व देव आणि ऋषी भीतीने थरथरत मला म्हणाले — 'सुंदर रूपवती, त्या प्रेमाने व्याकुळ असलेल्या देवराजाची सेवा कर.'
बृहस्पतिस्तु शत्रुघ्न वाडवो बलवर्जितः । कथं मां रक्षितुं शक्तो भवेद्देवानुगः सदा
बृहस्पति, शत्रूंचा संहार करणारा, आता अग्नी विझल्यासारखा शक्तिहीन झाला आहे. नेहमी देवांचा भक्त असणारा तो मला कसा वाचवू शकेल?
तस्माच्चिन्तास्ति महती नार्यहं वशवर्तिनी । अनाथा किं करिष्यामि विपरीते विधौ विभो
म्हणूनच मला मोठी चिंता आहे. मी दुसऱ्याच्या अधीन असलेली स्त्री आहे. अनाथपणात, विपरीत काळात, प्रभो, मी काय करू?
नार्यस्म्यहं न कुलटा त्वच्चित्तातिपतिव्रता । नास्ति मे शरणं तत्र यो मां रक्षति दुःखिताम्
मी स्त्री आहे, पण कुटिल नाही. माझं मन पूर्णपणे तुझ्यावरच आहे. तिथे मला कोणतंही आश्रय नाही — माझ्या दुःखात मला कोणीच वाचवणार नाही.
इन्द्र उवाच उपायं प्रब्रवीम्यद्य तं कुरुष्व वरानने । शीलं ते दुःखिते काले परित्रातं भविष्यति
इंद्र म्हणाला — सुंदर मुखवाली, आज मी तुला एक उपाय सांगतो. तो कर. या दुःखाच्या काळात तुझं चारित्र्यच तुझं रक्षण करील.