न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतश्च कल्मषैः । प्रतिच्छन्नो वसत्यप्सु चेष्टमान इवोरगः
पापांनी ग्रासलेला देवेन्द्र ओळखू येईना. तो पाण्यात लपून राहू लागला, जणू काही सर्प लपून बसला आहे.
असहायस्तुराषाडैच्चिन्तार्तो विकलेन्द्रियः । ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयार्दिते
मदतीशिवाय, चिंता आणि व्याकुळतेने त्रस्त, इंद्रियांचा ताळमेळ हरवलेला तुराषाद तिथेच राहिला. मग, देवेन्द्र अदृश्य झाला आणि ब्रह्महत्येच्या भीतीने ग्रासला गेला—
सुराश्चिन्तातुराश्चासन्नुत्पाताश्चाभवन्नथ । ऋषयः सिद्धगन्धर्वा भयार्ताश्चाभवन्भृशम्
सर्व देव घाबरले, चिंतेने ग्रासले गेले आणि संकटे उभी राहिली. ऋषी, सिद्ध आणि गंधर्व सगळेच फार घाबरले.
अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः । अवर्षणं तदा जातं पृथिवी क्षीणवैभवा
संपूर्ण जग शासकाविना संकटांनी भरून गेले. मग दुष्काळ पडला आणि पृथ्वीचे वैभव कमी झाले.
विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि वै । एवं त्वराजके जाते देवता मुनयस्तथा
नद्या वाहेनाशा झाल्या, सरोवरे कोरडी पडली. असे शासक नसताना, देव आणि ऋषी—
विचार्य नहुषं चक्रुः शक्रं सर्वे दिवौकसः । सम्प्राप्य नहुषो राजा धर्मिष्ठोऽपि रजोबलात्
—सर्व स्वर्गवासी एकत्र येऊन त्यांनी नहुषाला इंद्रपद दिले. धर्मनिष्ठ असूनही, नहुष कामाच्या प्रभावाने विषयसुखात गुंतला.
बभूव विषयासक्तः पञ्चबाणशराहतः । अप्सरोभिर्वृतः क्रीडन्देवोद्यानेषु भारत
कामदेवाच्या बाणांनी घायाळ होऊन तो विषयसुखात रमला, अप्सरांनी वेढलेला, देवांच्या बागेत खेळू लागला, हे भारत.
शक्रपत्नीगुणाञ्छ्रुत्वा चकमे तां स पार्थिवः । ऋषीनाह किमिन्द्राणी नोपगच्छति मां किल
शक्रपत्नीचे गुण ऐकून त्या राजाने तिची इच्छा धरली. त्याने ऋषींना विचारले, 'इंद्राणी माझ्याकडे का येत नाही?'
भवद्भिश्चामरैः सर्वैः कृतोऽहं वासवस्त्विह । प्रेषयध्वं सुराः कामं सेवार्थं मम वै शचीम्
'तुम्ही सर्व अमरांसह मला येथे इंद्र केले आहे. म्हणून, हे देवांनो, इच्छेनुसार सेवा करण्यासाठी शचीला माझ्याकडे पाठवा.'
प्रियं चेन्मम कर्तव्यं सर्वथा मुनयोऽमराः । अहमिन्द्रोऽद्य देवानां लोकानां च तथेश्वरः
'जर तुम्हा ऋषी आणि देवांना माझे प्रिय करायचे असेल, तर आजपासून मीच देवांचा आणि सर्व लोकांचा इंद्र व स्वामी आहे.'
आगच्छतु शची मह्यं क्षिप्रमद्य निवेशनम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयस्तथा
शची आजच लवकर माझ्या घरी यावी, असं त्यानं सांगितल्यावर, देव आणि ऋषी सगळे—
गत्वा चिन्तातुराः प्रोचुः पौलोमीं प्रणतास्ततः । इन्द्रपत्नि दुराचारो नहुषस्त्वामिहेच्छति
ते सगळे काळजीने पौलोमीकडे गेले आणि वाकून म्हणाले, 'इंद्रपत्नी, नहुष हा वाईट वागणारा आहे, तो तुला इथे बोलावतोय.'
कुपितोऽस्मानुवाचेदं प्रेषयध्वं शचीमिह । किं कुर्मस्तदधीनाः स्मो येनेन्द्रोऽयं कृतः किल
तो रागानं आम्हाला म्हणाला, 'शचीला इथे पाठवा.' आम्ही काय करू? तोच आता इंद्र झालाय, आम्ही त्याच्या अधीन आहोत.
तच्छ्रुत्वा दुर्मना देवी बृहस्पतिमुवाच ह । रक्ष मां नहुषाद्ब्रह्मंस्तवास्मि शरणं गता
हे ऐकून देवी दुःखी झाली आणि तिनं बृहस्पतींना म्हणाली, 'मला नहुषापासून वाचवा, ब्रह्मन्; मी तुमच्या आश्रयाला आलेय.'
बृहस्पतिरुवाच न भेतव्यं त्वया देवि नहुषात्पापमोहितात् । न त्वां दास्याम्यहं वत्से त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्
बृहस्पती म्हणाले, 'देवी, नहुष पापाच्या मोहात सापडलाय, त्याच्यामुळे तुला घाबरण्याचं काहीच कारण नाही. मी कधीही धर्म सोडून तुला सोडणार नाही, बाळा.'
शरणागतमार्तं च यो ददाति नराधमः । स एव नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् । स्वस्था भव पृथुश्रोणि न त्यक्ष्ये त्वां कदाचन
जो कोणी संकटात असलेल्या आणि आश्रयाला आलेल्याला टाकतो, तो माणूस नरकात जातो, तोपर्यंत सृष्टीचा अंत होत नाही. म्हणून, पृथुश्रोणी, तू निर्धास्त राहा; मी तुला कधीच सोडणार नाही.
इन्द्राण्या शक्रदर्शनम् व्यास उवाच नहुषस्त्वथ तां श्रुत्वा गुरोस्तु शरणं गताम् । चुक्रोध स्मरबाणार्तस्तमाङ्गिरसमाशु वै
इंद्राणीचं इंद्राशी भेटणं व्यास म्हणतात: नहुषानं ऐकलं की ती आपल्या गुरूच्या आश्रयाला गेली आहे, तेव्हा तो कामबाणांनी व्याकुळ होऊन, रागानं अंगिरसकडे पटकन गेला.
देवानाहाङ्गिरासूनुर्हन्तव्योऽयं मया किल । इतीन्द्राणीं गृहे मूढो रक्षतीति मया श्रुतम्
अंगिरसांचा मुलगा देवांना म्हणाला, 'हा माझ्या हातून मारला गेला पाहिजे. मला ऐकलंय की इंद्राणी घरात राखली जातेय.'
इति तं कुपितं दृष्ट्वा देवाः सर्षिपुरोगमाः । अब्रुवन्नहुषं घोरं सामपूर्वं वचस्तदा
त्याला रागावलेला पाहून, ऋषी आणि देव सगळे मिळून त्या भयंकर नहुषाला नम्र शब्दांत म्हणाले—
क्रोधं संहर राजेन्द्र त्यज पापमतिं प्रभो । निन्दन्ति धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम्
राजेंद्र, तुझा राग आवर आणि वाईट विचार सोड. धर्मशास्त्रात दुसऱ्याच्या पत्नीच्या मागे लागणं निंदनीय मानलं जातं.
शक्रपत्नी सदा साध्वी जीवमाने पतौ पुनः । कथमन्ये पतिं कुर्यात्सुभगातिपतिव्रता
शक्रपत्नी नेहमीच सती आहे; तिचा पती जिवंत असताना, अशी भाग्यवती आणि पतीव्रता दुसरा पती कसा स्वीकारेल?
त्रिलोकीशस्त्वमधुना शास्ता धर्मस्य वै विभो । त्वादृशोऽधर्ममातिष्ठेत्तदा नश्येत्प्रजा ध्रुवम्
तू आता त्रैलोक्याचा स्वामी आणि धर्माचा रक्षक आहेस. तुझ्यासारख्या राजानं अधर्म केला, तर सगळ्या प्रजेला नाश येईल.
सर्वथा प्रभुणा कार्यं शिष्टाचारस्य रक्षणम् । वारमुख्याश्च शतशो वर्तन्तेऽत्र शचीसमाः
राजानं नेहमीच चांगल्या आचाराचं रक्षण करायला हवं. शचीसारख्या शेकडो मुख्य स्त्रिया इथे आहेतच.
रतिस्तु कारणं प्रोक्तं शृङ्गारस्य महात्मभिः । रसहानिर्बलात्कारे कृते सति तु जायते
महात्म्यांनी सांगितलंय की, आनंद हेच शृंगाराचं कारण आहे. पण जबरदस्तीने मिळवलेल्या आनंदात त्या रसाचा नाश होतो.
उभयोः सदृशं प्रेम यदि पार्थिवसत्तम । तदा वै सुखसम्पत्तिरुभयोरुपजायते
राजश्रेष्ठा, दोघांचं प्रेम एकसारखं असेल, तर दोघांनाही सुख आणि समृद्धी मिळते.
तस्माद्भावमिमं मुञ्च परदाराभिमर्शने । सद्भावं कुरु देवेन्द्र पदं प्राप्तोऽस्यनुत्तमम्
म्हणून दुसऱ्याच्या पत्नीविषयीचे हे विचार सोड. देवेंद्र, चांगले भाव ठेव; तू हे श्रेष्ठ स्थान मिळवलं आहेस.
ऋद्धिक्षयस्तु पापेन पुण्येनातिविवर्धनम् । तस्मात्पापं परित्यज्य सन्मतिं कुरु पार्थिव
पापामुळे संपत्तीचा नाश होतो, आणि पुण्यामुळे ती फार वाढते. म्हणून पाप सोडून, चांगला विचार कर, राजन.
नहुष उवाच गौतमस्य यदा भुक्ता दाराः शक्रेण देवताः । वाचस्पतेस्तु सोमेन क्व यूयं संस्थितास्तदा
नहुष म्हणाला: जेव्हा गौतमाची पत्नी शक्रानं भोगली, आणि वाचस्पतीची पत्नी सोमानं, तेव्हा तुम्ही सगळे कुठे होता?
परोपदेशे कुशला प्रभवन्ति नराः किल । कर्ता चैवोपदेष्टा च दुर्लभः पुरुषो भवेत्
इतरांना सल्ला देण्यात माणसं नेहमीच हुशार असतात, पण स्वतः कृती करणारा आणि इतरांना योग्य मार्ग दाखवणारा असा मनुष्य फारच दुर्मिळ असतो.
मामागच्छतु सा देवी हितं स्यादद्भुतं हि वः । एतस्याः परमं देवाः सुखमेव भविष्यति
ती देवी माझ्याकडे यावी, हे तुमच्यासाठी हितावह आणि खरंच अद्भुत ठरेल. तिला, हे देवांनो, केवळ सर्वोच्च सुखच मिळेल.