विष्णुनापि कृतं पापं यत्साहाय्यमवाप्तवान् । वज्रं प्रविश्य येनासौ पातितः सत्त्वमूर्तिना
विष्णूनेही इंद्राला मदत करून, वज्रात प्रवेश करून, त्या सत्यस्वरूप असुराचा वध केला आणि त्यामुळे त्याच्यावरही पाप आले.
नूनं स्वार्थपरः प्राणी न पापात्त्रासमश्नुते । हरिणा हरिसङ्गेन सर्वथा दुष्कृतं कृतम्
स्वार्थासाठी जगणारा जीव कधीच पापाला घाबरत नाही; हरिसोबत संग केल्यामुळे इंद्राने नक्कीच पाप केले.
द्वावेव स्तः पदार्थानां द्वावेव निधनं गतौ । प्रथमश्च तुरीयश्च यौ त्रिलोक्यां तु दुर्लभौ
सर्व वस्तूंमध्ये फक्त दोनच गोष्टी शेवटापर्यंत टिकतात—पहिली आणि चौथी—ज्या त्रैलोक्यात फार दुर्मिळ आहेत.
अर्थकामौ प्रशस्तौ द्वौ सर्वेषां सम्मतौ प्रियौ । धर्माधर्मेति वाग्वादो दम्भोऽयं महतामपि
धन आणि काम या दोन गोष्टी सर्वांना प्रिय आणि प्रशंसनीय वाटतात; धर्म आणि अधर्म याविषयीची चर्चा ही मोठ्यांमध्येही केवळ देखावा असतो.
मुनयोऽपि मनस्तापमेवं कृत्वा पुनः पुनः । जग्मुः स्वानाश्रमानेव विमनस्का हतोद्यमाः
मुनीही जे घडले त्याचा त्रास मनात घेऊन, वारंवार खिन्न मनाने आणि खचलेल्या अवस्थेत आपल्या आश्रमात परतले.
त्वष्टा तु निहतं श्रुत्वा पुत्रमिन्द्रेण भारत । रुरोद दुःखसन्तप्तो निर्वेदमगमत्पुनः
पण त्वष्ट्याने जेव्हा ऐकले की त्याचा मुलगा इंद्राने मारला, तेव्हा तो दुःखाने व्याकुळ होऊन रडू लागला आणि त्याच्या मनात वैराग्य आले.
यत्रासौ पतितस्तत्र गत्वा वीक्ष्य तथागतम् । संस्कारं कारयामास विधिवत्पारलौकिकम्
जिथे त्याचा मुलगा पडला होता तिथे जाऊन, त्याला तसाच पाहून, त्वष्ट्याने सर्व विधीनुसार त्याचे अंतिम संस्कार केले.
स्नात्वास्य सलिलं दत्त्वा कृत्वा चैवौर्ध्वदैहिकम् । शशापेन्द्रं स शोकार्तः पापिष्ठं मित्रघातकम्
स्नान करून, पाणी अर्पण करून आणि सर्व उर्ध्वदैहिक विधी केल्यानंतर, त्वष्ट्याने दुःखाने भरून इंद्राला—त्या पापी, मित्रहत्याऱ्याला—शाप दिला.
यथा मे निहतः पुत्रः प्रलोभ्य शपथैर्भृशम् । तथेन्द्रोऽपि महद्दुःखं प्राप्नोतु विधिनिर्मितम्
जसा माझा मुलगा फसवून आणि खोट्या शपथांनी मारला गेला, तसाच इंद्रालाही नियतीने ठरवलेले मोठे दुःख भोगावे लागो.
इति शप्त्वा सुरेशानं त्वष्टा तापसमन्वितः । मेरोः शिखरमास्थाय तपस्तेपे सुदुष्करम्
असा शाप देऊन, तपश्चर्येने भरलेला त्वष्टा मेरू पर्वताच्या शिखरावर गेला आणि कठोर तप सुरू केले.
जनमेजय उवाच हत्वा त्वाष्ट्रं सुरेशोऽथ कामवस्थामवाप्तवान् । सुखं वा दुःखमेवाग्रे तन्मे ब्रूहि पितामह
जनमेजय म्हणाला: त्वष्ट्याचा मुलगा मारल्यानंतर, इंद्राला सुख मिळाले की दुःख? हे मला सांगा, पितामह.
व्यास उवाच किं पृच्छसि महाभाग सन्देहः कीदृशस्तव । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
व्यास म्हणाले: हे महाभागा, तू असा प्रश्न का विचारतोस? तुझा शंका कशाबद्दल आहे? कारण प्रत्येकाने आपले केलेले शुभ किंवा अशुभ कर्म नक्कीच भोगावे लागते.
बलिष्ठैर्दुर्बलैर्वापि स्वल्पं वा बहु वा कृतम् । सर्वथैव हि भोक्तव्यं सदेवासुरमानुषैः
ते कर्म बलवानाने केले असो वा दुर्बलाने, थोडे असो वा जास्त, सर्व देव, असुर आणि माणसांना ते कर्म भोगावेच लागते.
शक्रायेत्थं मतिर्दत्ता हरिणा वृत्रघातिने । प्रविष्टोऽथ पविं विष्णुः सहायः प्रत्यपद्यत
वृत्राचा वध करणाऱ्या इंद्राला अशीच बुद्धी हरिने दिली; त्यानंतर विष्णू वज्रात प्रवेश करून त्याचा सहकारी झाला.
न चापदि सहायोऽभूद्वासुदेवः कथञ्चन । समये स्वजनः सर्वः संसारेऽस्मिन्नराधिप
राजा, संकटात वासुदेव सुद्धा कधीच मदतीला आला नाही; या जगात, योग्य वेळ आली की, आप्तजन सगळेच साथ सोडतात.
दैवे विमुखतां प्राप्ते न कोऽप्यस्ति सहायवान् । पिता माता तथा भार्या भ्राता वाथ सहोदरः
नशीब उलटले की, कुणीच मदतीला राहत नाही—वडील, आई, बायको, भाऊ, अगदी जवळचा नातेवाईक सुद्धा नाही.
सेवको वापि मित्रं वा पुत्रश्चैव तथौरसः । प्रतिकूले गते दैवे न कोऽप्येति सहायताम्
नोकर असो, मित्र असो, किंवा स्वतःचा मुलगा असो—नशीब प्रतिकूल झाले की, कुणीही मदतीला येत नाही.
भोक्ता पापस्य पुण्यस्य कर्ता भवति सर्वथा । वृत्रं हत्वा गताः सर्वे निस्तेजस्कः शचीपतिः
पाप असो वा पुण्य, भोगणारा आणि करणारा शेवटी एकच असतो; वृत्राचा वध केल्यावर सगळे निघून गेले, आणि शचीपती एकटा, शक्तिहीन राहिला.
शेपुस्तं त्रिदशाः सर्वे ब्रह्महेत्यब्रुवञ्छनैः । को नाम शपथान्कृत्वा सत्यं दत्त्वा वचः पुनः
सर्व देवांनी त्याला हळूच 'ब्राह्मणहंता' म्हणून शाप दिला; ज्याने शपथ घेतली, सत्य बोलले, तोच पुन्हा विश्वास ठेवणाऱ्याचा वध करायला निघेल का?
जिघांसति सुविश्वस्तं मुनिं मित्रत्वमागतम् । देवगोष्ठ्यां सुरोद्याने गन्धर्वाणां समागमे
जो ऋषी पूर्ण विश्वासाने मित्र म्हणून आला, त्याचा वध करण्याचा त्याने प्रयत्न केला; देवांच्या सभेत, स्वर्गोद्यानात, आणि गंधर्वांच्या मेळाव्यात.
सर्वत्रैव कथा तस्य विस्तारमगमत्किल । किं कृतं दुष्कृतं कर्म शक्रेणाद्य जिघांसता
सर्वत्र त्याच्या या कृतीची कथा पसरली—'शक्राने आज कोणते दुष्कर्म केले, फसवून वध करण्याचा प्रयत्न केला?'
वृत्रं छलेन विश्वस्तं मुनिभिश्च प्रतारितम् । वेदप्रमाणमुत्सृज्य स्वीकृतं सौगतं मतम्
वृत्र, जो ऋषींच्या फसवणुकीमुळे विश्वासाने आला, त्याचा कपटाने वध केला; वेदाचा आधार सोडून बुद्धमत स्वीकारले.
यदयं निहतः शनुर्वञ्चयित्वातिसाहसात् । को नाम वचनं दत्त्वा विपरीतमथाचरेत्
हा शक्र, फसवणूक आणि अती साहसाने वध केला; ज्याने वचन दिले, तोच उलट वागेल का?
विना शक्रं हरिं वापि यथायं विनिपातितः । एवंविधाः कथाश्चान्याः समाजेष्वभवन्भृशम्
शक्र किंवा हरि कुणीही मदतीला नव्हते, म्हणून तो पडला; अशा आणि इतर अनेक कथा सभांमध्ये सांगितल्या गेल्या.
शुश्रावेन्द्रोऽपि विविधाः स्वकीर्तेर्हानिकारकाः । यस्य कीर्तिर्हता लोके धिक्तस्यैव कुजीवितम्
इंद्रालाही आपल्या कीर्तीला हानी करणाऱ्या अनेक गोष्टी ऐकू आल्या; ज्याची कीर्ती जगात नष्ट झाली, त्याचे जीवन खरंच निंदनीय आहे.
यं दृष्ट्वा पथि गच्छन्तं शत्रुः स्मेरमुखो भवेत् । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिः पतितः कीर्तिसंक्षयात्
असा कोणी रस्त्यावर चालताना दिसला, तरी शत्रूही हसून पाहील; कीर्ती गेल्यामुळे इंद्रद्युम्न राजर्षीही पडला.
स्वर्गादकृतपापोऽसौ पापकृत्किं न पात्यते । स्वल्पेऽपराधेऽपि नृपो ययातिः पतितः किल
जो पापी नव्हता, तोही स्वर्गातून खाली पडला; मग पाप करणारा का पडणार नाही? अगदी थोड्या अपराधासाठीही राजा ययातीलाही पडावे लागले.
नृपः कर्कटतां प्राप्तो युगानष्टादशैव तु । भृगुपत्नीशिरश्छेदाद्भगवान्हरिरच्युतः
एक राजा अठरा युगे कर्कटक झाला; आणि भगवंत हरिने भृगुपत्नीस शिरच्छेद केल्यामुळे—
ब्रह्मशापात्पशोर्योनौ सञ्जातो मकरादिषु । विष्णुश्च वामनो भूत्वा याचनार्थं बलेर्गृहे
ब्रह्मदेवाच्या शापामुळे तो पशूंच्या, म्हणजे मगरीसारख्या, योनीत जन्मला; आणि विष्णू वामनरूप धारण करून बळीच्या घरी मागायला गेला.
गतः किमपरं दुःखं प्राप्नोति दुष्कृती नरः । रामोऽपि वनवासेषु सीताविरहजं बहु
दुष्कर्मी माणसाला कोणते दुःख उरत नाही? रामालाही वनवासात सीतेच्या विरहाने फार दुःख सहन करावे लागले.