लोभान्मत्तो द्वेषरतः परदुःखोत्सवान्वितः । परदारलम्पटः स पापबुद्धिः प्रतारकः
'तो लोभी, मद्यपानाने वेडा, द्वेष करण्यात आनंद मानणारा, दुसऱ्यांच्या दुःखात हर्ष मानणारा, परस्त्रीमध्ये आसक्त, दुष्ट बुद्धीचा आणि फसवणारा आहे.'
रन्ध्रान्वेषी द्रोहपरो मायावी मदगर्वितः । यः प्रविश्योदरे मातुर्गर्भच्छेदं चकार ह
'तो नेहमी फटका शोधणारा, कपटी, द्रोह करणारा, मदाने गर्विष्ठ— ज्याने आपल्या आईच्या गर्भात जाऊन गर्भ छेद केला.'
सप्तकृत्वः सप्तकृत्वः क्रन्दमानमनातुरः । तस्मात्पुत्र न कर्तव्यो विश्वासस्तु कथञ्चन
'सात वेळा, सात वेळा, तो काहीही न झाल्यावरही ओरडला. म्हणून, मुला, कधीच, कोणत्याही प्रकारे विश्वास ठेवू नको.'
कृतपापस्य का लज्जा पुनः पुत्र प्रकुर्वतः । व्यास उवाच एवं प्रबोधितः पित्रा वचनैर्हेतुसंयुतैः
'पुन्हा पुन्हा पाप करणाऱ्याला लाज कसली?' व्यास म्हणाले— अशा प्रकारे वडिलांनी कारणासहित समजावलं,
न बुबोध तदा वृत्र आसन्नमरणः किल । स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम्
पण वृत्ऱा तेव्हा समजूनच घेतला नाही, कारण त्याचा मृत्यू जवळ आला होता. एकदा समुद्राच्या काठावर त्याने त्या महाशक्तिशाली असुराला पाहिलं.
सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्तेऽतीव दारुणे । ततः सञ्चिन्त्य मघवा वरदानं महात्मनाम्
संध्याकाळ जवळ आली, तो अत्यंत भयंकर क्षण होता. मग इंद्राने त्या महात्म्याला मिळालेलं वर आठवलं आणि विचार केला—
सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसो न च । हन्तव्योऽयं मया चाद्य बलेनैव न संशयः
'आता ही भयंकर संध्या आहे; ना रात्र आहे, ना दिवस. आज मला त्याचा वध करायलाच पाहिजे— यात शंका नाही.'
एकाकी विजने चात्र सम्प्राप्तः समयोचितः । एवं विचार्य मनसा सस्मार हरिमव्ययम्
'तो एकटा, या निर्जन ठिकाणी, योग्य वेळी आला आहे.' असं मनाशी ठरवून, त्याने अजरामर हरिचं स्मरण केलं.
तत्राजगाम भगवानदृश्यः पुरुषोत्तमः । वज्रमध्ये प्रविश्यासौ संस्थितो भगवान्हरिः
तेथे अदृश्यपणे परमेश्वर, पुरुषोत्तम, प्रकट झाले; त्यांनी वज्राच्या आत प्रवेश केला आणि हरि तिथे स्थिर झाले.
इन्द्रो बुद्धिं चकाराशु तदा वृत्रवधं प्रति । इति सञ्चिन्त्य मनसा कथं हन्यां रिपुं रणे
तेव्हा इंद्राने झटपट वृत्राचा वध कसा करावा याचा विचार केला; मनात म्हणाला, 'मी रणात शत्रूला कसा मारू?'
अजेयं सर्वथा सर्वदेवैश्च दानवैस्तथा । यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महाबलम्
हा सर्व देवांना आणि दानवांनाही जिंकता येत नाही; आज मी हा बलाढ्य वृत्र फसवून मारला नाही, तर—'
न श्रेयो मम नूनं स्यात्सर्वथा रिपुरक्षणात् । अपां फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम्
'शत्रू जिवंत राहिला तर माझे काहीही भले होणार नाही.' मग त्याने समुद्रात डोंगराएवढा पाण्याचा फेस पाहिला.
नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा । अपां फेनं तदा शक्रो जग्राह किल लीलया
'हा न कोरडा आहे, न ओला, आणि हे शस्त्रही नाही.' मग शक्राने सहजपणे तो पाण्याचा फेस उचलला.
परां शक्तिं च सस्मार भक्त्या परमया युतः । स्मृतमात्रा तदा देवी स्वांशं फेने न्यधापयत्
इंद्राने अत्यंत भक्तीने पराशक्तीचे स्मरण केले; स्मरण होताच देवीने आपला अंश त्या फेनात ठेवला.
वज्रं तदावृतं तत्र चकार हरिसंयुतम् । फेनावृतं पविं तत्र शक्रश्चिक्षेप तं प्रति
तेथे त्याने हरिसंयुक्त वज्र फेनाने वेढले; शक्राने तो फेनाच्छादित शस्त्र वृत्रावर फेकला.
सहसा निपपाताशु वज्राहत इवाचलः । वासवस्तु प्रहृष्टात्मा बभूव निहते तदा
वज्राचा प्रहार होताच तो डोंगरासारखा झपाट्याने खाली पडला; आणि वासव, शत्रू मारल्यावर, आनंदित झाला.
ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः । हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः
ऋषींनी त्या महेंद्राचे विविध स्तोत्रांनी स्तवन केले; शत्रू मारल्यावर वासव देवतांसह आनंदित झाला.
देवीं सम्पूजयामास यत्प्रसादाद्धतो रिपुः । प्रसादयामास तदा स्तोत्रैर्नानाविधैरपि
जिच्या कृपेने शत्रू मारला गेला, त्या देवीची त्याने पूजा केली; मग विविध स्तोत्रांनी तिला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
देवोद्याने पराशक्तेः प्रासादमकरोद्धरिः । पद्मरागमयीं मूर्तिं स्थापयामास वासवः
दैवी उद्यानात हरिने पराशक्तीसाठी मंदीर बांधले; वासवाने तिथे पद्मरागमणीची मूर्ती स्थापली.
त्रिकालं महतीं पूजां चक्रुः सर्वेऽपि निर्जराः । तदाप्रभृति देवानां श्रीदेवी कुलदैवतम्
तेव्हापासून सर्व अमरांनी दिवसातून तीन वेळा मोठ्या भक्तीने पूजा केली; त्याच क्षणापासून श्रीदेवी देवतांची कुलदैवत झाली.
विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास वासवः । ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे
वासवाने त्रिभुवनातील श्रेष्ठ विष्णूची पूजा केली; बलाढ्य आणि भीषण वृत्र मारल्यानंतर—
प्रववौ च शिवो वायुर्जहृषुर्देवतास्तथा । हते तस्मिन्सगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः
शिवाचा वारा वाहू लागला आणि देवताही आनंदित झाल्या; वृत्र मारल्यावर गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि किन्नरही हर्षाने भरले.
इत्थं वृत्रः पराशक्तिप्रवेशयुतफेनतः । तया कृतविमोहाच्च शक्रेण सहसा हतः
अशा प्रकारे, पराशक्तीच्या प्रवेशाने युक्त फेनामुळे आणि तिच्या मोहाने वृत्र शक्राने अचानक मारला गेला.
ततो वृत्रनिहन्त्रीति देवी लोकेषु गीयते । शक्रेण निहतत्वाच्च शक्रेण हत उच्यते
म्हणून देवी सर्व लोकांत 'वृत्रनिहंत्री' म्हणून गातात; आणि शक्राने मारल्यामुळे वृत्र 'शक्राने मारला' असे म्हणतात.
इन्द्रस्य पद्मनालप्रवेशानन्तरं नहुषस्य देवेन्द्रपदेऽभिषेकवर्णनम् व्यास उवाच अथ तं पतितं दृष्ट्वा विष्णुर्विष्णुपुरीं ययौ । मनसा शङ्कमानस्तु तस्य हत्याकृतं भयम्
व्यास म्हणाले: मग तो पडलेला पाहून विष्णू विष्णुपुरीला गेले; मनात वृत्रहत्येचे पाप लागेल या भीतीने ते चिंतेत पडले.
इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो ययाविन्द्रपुरीं ततः । मुनयो भयसंविग्ना ह्यभवन्निहते रिपौ
इंद्रही भीतीने ग्रासून इंद्रपुरीला गेला; आणि शत्रू मारल्यावर ऋषीही घाबरून अस्वस्थ झाले.
किमस्माभिः कृतं पापं यदसौ वञ्चितः किल । मुनिशब्दो वृथा जातः सुरेशस्य च सङ्गमात्
आपण कोणते पाप केले की त्याला फसवण्यात आले? देवांचा राजा इंद्राशी संग केल्यामुळे 'मुनी' हा शब्दच आता निरर्थक झाला आहे.
अस्माकं वचनाद्वृत्रो विश्वासमगमत्किल । विश्वासघातिनः सङ्गाद्वयं विश्वासघातकाः
आपल्या शब्दांवर विश्वास ठेवून वृत्राने आपल्यावर भरोसा ठेवला; पण विश्वासघातकांसोबत राहिल्यामुळे आपणही विश्वासघातकी झालो.
धिगियं ममता पापमूलमेवमनर्थकृत् । यदस्माभिश्छलं कृत्वा शपथैर्वञ्चितोऽसुरः
ही आपली स्वार्थी वृत्तीच खरी पापाची मुळे आहे, जी आपल्याला अनर्थाला कारणीभूत ठरली; कारण आपण असुराला फसवून, खोटी शपथ देऊन त्याला धोका दिला.
मन्त्रकृद्बुद्धिदाता च प्रेरकः पापकारिणाम् । पापभाक्स भवेन्नूनं पक्षकर्ता तथैव च
जो मंत्र तयार करतो, सल्ला देतो किंवा पाप करणाऱ्यांना प्रवृत्त करतो, त्यानेही त्यांच्या पापात भाग घेतलाच, जसा त्यांचा बाजू घेणारा घेतो.