देवा ऊचुः देवि प्रसीद परिपाहि सुरान्प्रतप्तान् वृत्रासुरेण समरे परिपीडितांश्च । दीनार्तिनाशनपरे परमार्थतत्त्वे प्राप्तांस्त्वदङ्घ्रिकमलं शरणं सदैव
देवांनी म्हटले: हे देवी, कृपा कर आणि आम्हा देवांचे रक्षण कर, आम्ही वृत्रासुरामुळे युद्धात त्रस्त आणि पीडित आहोत; तू नेहमीच दु:खींच्या दुःखाचा नाश करणारी आहेस, आणि जे तुझ्या कमळपदांना शरण जातात त्यांना सर्वोच्च सत्य प्राप्त होते.
त्वं सर्वविश्वजननी परिपालयास्मान् पुत्रानिवातिपतितान् रिपुसङ्कटेऽस्मिन् । मातर्न तेऽस्त्यविदितं भुवनत्रयेऽपि कस्मादुपेक्षसि सुरानसुरप्रतप्तान्
तू सर्व विश्वाची जननी आहेस—शत्रूंच्या संकटात सापडलेल्या मुलांना जशी आई वाचवते, तशी आम्हा मुलांचे रक्षण कर; आई, तुझ्या तीनही लोकांमध्ये काहीही अज्ञात नाही, मग देव आणि असुर जे त्रासले आहेत त्यांची उपेक्षा का करतेस?
त्रैलोक्यमेतदखिलं विहितं त्वयैव ब्रह्मा हरिः पशुपतिस्तव वासनोत्थाः । कुर्वन्ति कार्यमखिलं स्ववशा न ते ते भ्रूभङ्गचालनवशाद्विहरन्ति कामम्
हे तिन्ही लोक तुझ्याच इच्छेने निर्माण झाले आहेत; ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर तुझ्या इच्छेने उत्पन्न होतात; ते सर्व कार्य स्वतःच्या इच्छेने करत नाहीत, तर फक्त तुझ्या भुवयांच्या हलण्यावर चालतात.
माता सुतान्परिभवात्परिपाति दीनान् रीतिस्त्वयैव रचिता प्रकटापराधान् । कस्मान्न पालयसि देवि विनापराधा- नस्मांस्त्वदङ्घ्रिशरणान्करुणारसाब्धे
आई आपल्या दुःखी मुलांचे अपमानापासून रक्षण करते—ही पद्धत तूच घडवली आहेस; ज्या मुलांनी स्पष्ट अपराध केले तरीही त्यांचे रक्षण होते, मग आम्ही दोषरहित असून तुझ्या चरणी शरण आलो आहोत, तरीही, करुणेच्या सागर असलेल्या देवी, आमचे रक्षण का करत नाहीस?
नूनं मदङ्घ्रिभजनाप्तपदाः किलैते भक्तिं विहाय विभवे सुखभोगलुब्धाः । नेमे कटाक्षविषया इति चेन्न चैषा रीतिः सुते जननकर्तरि चापि दृष्टा
नक्कीच, जे तुझ्या चरणी भक्तीने पोहोचले होते, त्यांनी आता भक्ती सोडून संपत्तीच्या सुखात लोभ धरला आहे; जर तू म्हणशील की ते तुझ्या कृपाकटाक्षाचे पात्र नाहीत, तरीही आईने आपल्या मुलांशी असे वागणे योग्य नाही.
दोषो न नोऽत्र जननि प्रतिभाति चित्ते यत्ते विहाय भजनं विभवे निमग्नाः । मोहस्त्वया विरचितः प्रभवत्यसौ न- स्तस्मात्स्वभावकरुणे दयसे कथं न
आई, आम्हाला येथे काहीही दोष वाटत नाही, कारण तुझ्याच मायेने आम्ही तुझी उपासना सोडून संसाराच्या सुखात गुंतलो; हा मोह तुझ्याच कडून निर्माण झाला आहे, नैसर्गिक करुणा असलेल्या देवी, मग आम्हांवर दया का करत नाहीस?
पूर्वं त्वया जननि दैत्यपतिर्बलिष्ठो व्यापादितो महिषरूपधरः किलाजौ । अस्मत्कृते सकललोकभयावहोऽसौ वृत्रं कथं न भयदं विधुनोषि मातः
आई, पूर्वी युद्धात तू बलाढ्य दैत्यराजाला, जो महिषाचा रूप घेतला होता, संपवलेस. आमच्या रक्षणासाठी त्याने सर्व लोकांना दिलेला भीती तू दूर केलीस. मग आता, आई, तू वृत्रामुळे निर्माण झालेली भीती का नाही घालवित?
शुम्भस्तथातिबलवाननुजो निशुम्भ- स्तौ भ्रातरौ तदनुगा निहता हतौ च । वृत्रं तथा जहि खलं प्रबलं दयार्द्रे मत्तं विमोहय तथा न भवेद्यथासौ
शुंभ आणि त्याचा बलवान भाऊ निशुंभ, तसेच त्यांचे सर्व अनुयायी, तू नष्ट केलेस. त्याचप्रमाणे, दयाळू देवी, या दुष्ट आणि बलाढ्य वृत्राचा नाश कर. त्याला असे मोहात पाड की तो शुंभ-निशुंभासारखा घातक होऊ नये.
त्वं पालयाद्य विबुधानसुरेण मातः सन्तापितानतितरां भयविह्वलांश्च । नान्योऽस्ति कोऽपि भुवनेषु सुरार्तिहन्ता यः क्लेशजालमखिलं निदहेत्स्वशक्त्या
आई, आज या असुरापासून देवतांचे रक्षण कर. ते फारच त्रस्त झाले आहेत आणि भीतीने व्याकुळ झाले आहेत. या जगात दुसरे कोणीही नाही जे आपल्या शक्तीने सर्व दुःख दूर करू शकेल आणि देवतांचे क्लेश नष्ट करू शकेल.
वृत्रे दया तव यदि प्रथिता तथापि जह्येनमाशु जनदुःखकरं खलं च । पापात्समुद्धर भवानि शरैः पुनाना नोचेत्प्रयास्यति तमो ननु दुष्टबुद्धिः
आई, जरी तुझी वृत्रावर दया प्रसिद्ध असली, तरीही, जो लोकांना दुःख देतो त्या दुष्टाचा त्वरेने नाश कर. भवानी, आपल्या बाणांनी आम्हाला पापातून उचलून शुद्ध कर; नाहीतर त्याच्या वाईट बुद्धीचे अंधार नक्कीच पसरतील.
ते प्रापिताः सुरवनं विबुधारयो ये हत्वा रणेऽपि विशिखैः किल पावितास्ते । त्राता न किं निरयपातभयाद्दयार्द्रे यच्छत्रवोऽपि न हि किं विनिहंसि वृत्रम्
ज्या देवांना तू युद्धात त्यांच्या शत्रूंना बाणांनी मारून, शुद्ध करून, स्वर्गोद्यानात नेलेस, त्यांना नरकात पडण्याच्या भीतीपासून वाचवलेस, दयाळू देवी. मग वृत्र हा देखील शत्रू असताना त्याचा नाश का करत नाहीस?
जानीमहे रिपुरसौ तव सेवको न प्रायेण पीडयति नः किल पापबुद्धिः । यस्तावकस्त्विह भवेदमरानसौ किं त्वत्पादपङ्कजरतान्ननु पीडयेद्वा
आम्हाला माहीत आहे की हा शत्रू तुझा सेवक आहे आणि बहुतांश वेळा त्याची वाईट बुद्धी आम्हाला त्रास देत नाही. जर तो तुझा भक्त असेल, अमर देवी, तर तो तुझ्या पायांवर प्रेम करणाऱ्यांना त्रास देईल का?
कुर्मः कथं जननि पूजनमद्य तेऽम्ब पुष्पादिकं तव विनिर्मितमेव यस्मात् । मन्त्रा वयं च सकलं परशक्तिरूपं तस्माद्भवानि चरणे प्रणताः स्म नूनम्
आई, आज आम्ही तुला कसे पूजावे? कारण फुले वगैरे सर्व काही तुझ्याच कडून निर्माण झाले आहे. मंत्र, आम्ही स्वतः, आणि सर्व काही तुझ्या शक्तीचेच रूप आहे. म्हणून भवानी, आम्ही नक्कीच तुझ्या चरणी नतमस्तक झालो आहोत.
धन्यास्त एव मनुजा हि भजन्ति भक्त्या पादाम्बुजं तव भवाब्धिजलेषु पोतम् । यं योगिनोऽपि मनसा सततं स्मरन्ति मोक्षार्थिनो विगतरागविकारमोहाः
खरेच, तेच मानव धन्य आहेत जे भक्तीने तुझ्या कमळासारख्या पायांची उपासना करतात, जे भवसागरातून पार नेणारी नौका आहेत. योगी देखील, जे मोक्षाची इच्छा करतात आणि ज्यांचे मन राग, विकार आणि मोहापासून मुक्त आहे, तेही नेहमी मनाने तुझ्या पायांचे स्मरण करतात.
ये याज्ञिकाः सकलवेदविदोऽपि नूनं त्वां संस्मरन्ति सततं किल होमकाले । स्वाहां तु तृप्तिजननीममरेश्वराणां भूयः स्वधां पितृगणस्य च तृप्तिहेतुम्
जे यज्ञ करणारे आणि सर्व वेदांचे जाणणारे आहेत, तेही यज्ञकाळी नेहमी तुझेच स्मरण करतात. तूच 'स्वाहा' आहेस, जी अमर देवतांना तृप्त करणारी आई आहेस, आणि पुन्हा 'स्वधा' आहेस, जी पितरांना तृप्ती देणारी कारण आहेस.
मेधासि कान्तिरसि शान्तिरपि प्रसिद्धा बुद्धिस्त्वमेव विशदार्थकरी नराणाम् । सर्वं त्वमेव विभवं भुवनत्रयेऽस्मि- न्कृत्वा ददासि भजतां कृपया सदैव
तूच मेधा आहेस, तूच सौंदर्य आहेस, तूच शांती आहेस, आणि तूच लोकांना स्पष्ट समज देणारी बुद्धी आहेस. या तिन्ही लोकांत सर्व ऐश्वर्य तूच आहेस आणि तू नेहमीच आपल्या भक्तांना दयाळूपणे ते देतेस.
व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैर्देवी प्रत्यक्षा साभवत्तदा । चारुरूपधरा तन्वी सर्वाभरणभूषिता
व्यास म्हणाले: अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर, देवी त्या वेळी प्रत्यक्ष प्रकट झाली. ती सुंदर रूप धारण करून, सर्व अलंकारांनी सजलेली, सडपातळ होती.
पाशांकुशवराभीतिलसद्बाहुचतुष्टया । रणत्किङ्किणिकाजालरसनाबद्धसत्कटिः
तिच्या चारही हातात पाश, अंकुश, वर आणि अभय होते. तिच्या कंबरेला घुंगरांचा पट्टा बांधलेला होता, जो सतत वाजत होता.
कलकण्ठीरवा कान्ता क्वणत्कङ्कणनूपुरा । चन्द्रखण्डसमाबद्धरत्नमौलिविराजिता
तिचा स्वर कोकिळेसारखा मधुर होता, ती मनमोहक होती, तिच्या हातातल्या कडे आणि पायातील नुपुर सतत वाजत होते. तिच्या मुकुटात रत्न जडले होते, जे चंद्रकोरीसारखे चमकत होते.
मन्दस्मितारविन्दास्या नेत्रत्रयविभूषिता । पारिजातप्रसूनाच्छनालवर्णसमप्रभा
तिच्या कमळासारख्या मुखावर मंद हास्य फुलले होते, ती तीन डोळ्यांनी शोभली होती. तिच्या तेजाचा रंग ताज्या पारिजात फुलांसारखा शुभ्र होता.
रक्ताम्बरपरीधाना रक्तचन्दनचर्चिता । प्रसादसुमुखी देवी करुणारससागरा
ती लाल वस्त्र परिधान केलेली होती, लाल चंदनाने अंगाला लेप लावलेला होता. देवीचे मुख प्रसन्न होते आणि ती करुणेचा महासागर होती.
सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वद्वैतारणिः परा । सर्वज्ञा सर्वकर्त्री च सर्वाधिष्ठानरूपिणी
ती सर्व अलंकारांनी आणि शृंगाराने सजलेली होती, सर्व द्वैताचा नाश करणारी श्रेष्ठ होती, सर्वज्ञ होती, सर्वकर्म करणारी होती आणि सर्व ठिकाणांची मूळ स्वरूप होती.
सर्ववेदान्तसंसिद्धा सच्चिदानन्दरूपिणी । प्रणेमुस्तां समालोक्य सुरा देवीं पुरःस्थिताम्
ती सर्व वेदांताचा सार असलेली, सच्चिदानंदस्वरूप होती. देवी समोर उभी असलेली पाहून, देवांनी तिला वंदन केले.
तानाह प्रणतानम्बा किं वः कार्यं ब्रुवन्तु माम् । देवा ऊचुः मोहयैनं रिपुं वृत्रं देवानामतिदुःखदम्
त्या वंदन करणाऱ्यांना आई म्हणाली, 'तुम्हाला काय हवे आहे? सांगा.' देव म्हणाले, 'जो वृत्र शत्रू देवांना फार दुःख देतो, त्याला तू मोहात टाक.'
यथा विश्वसते देवांस्तथा कुरु विमोहितम् । आयुधे च बलं देहि हतः स्याद्येन वा रिपुः
जसा देवांवर तुझा विश्वास आहे, तसंच तू मोह निर्माण कर. शस्त्राला बळ दे, जेणेकरून शत्रू त्याने मारला जाईल.
व्यास उवाच तथेत्युक्त्वा भगवती तत्रैवान्तरधीयत । स्वानि स्वानि निकेतानि जग्मुर्देवा मुदान्विताः
व्यास म्हणाले: असं म्हणून भगवती तिथेच अदृश्य झाली; देवता आनंदाने आपापल्या स्थानावर परतल्या.
छद्मेनेन्द्रेण फेनद्वारा पराशक्तिस्मरणपूर्वकं वृत्रहननवर्णनम् व्यास उवाच एवं प्राप्तवरा देवा ऋषयश्च तपोधनाः । (जग्मुः सर्वे च सम्मन्त्र्य वृत्रस्याश्रममुत्तमम् ।) ददृशुस्तत्र तं वृत्रं ज्वलन्तमिव तेजसा
व्यास म्हणाले: वर मिळवलेल्या देवता आणि तपस्वी ऋषी सर्वांनी एकत्र चर्चा करून वृत्राच्या उत्तम आश्रमात गेले; तिथे त्यांनी तेजाने प्रज्वलित झालेला वृत्र पाहिला.
धक्ष्यन्तमिव लोकांस्त्रीन्ग्रसन्तमिव चामरान् । ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः
तो जणू काही तीनही लोकांना जाळणार, आणि सर्व प्राण्यांना गिळून टाकणार असं वाटत होतं; मग ऋषी तिथे जाऊन वृत्राला प्रेमळ शब्दांनी बोलले.
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं सामयुक्तं रसात्मकम् । ऋषय ऊचुः वृत्र वृत्र महाभाग सर्वलोकभयङ्कर
देवतांच्या कार्यसिद्धीसाठी, एकमताने आणि प्रेमाने ऋषी म्हणाले: वृत्रा, वृत्रा, हे महाभाग, सर्व लोकांना भय दाखवणारा,
व्याप्तं त्वयैतत्सकलं ब्रह्माण्डमखिलं किल । शक्रेण तव वैरं यत्तत्तु सौख्यविघातकम्
हे अख्खं ब्रह्मांड तुझ्यामुळे व्यापलं आहे; शक्राशी तुझं वैर हे सुखात अडथळा आणणारं आणि दुःख देणारं आहे.