कामधेनुः पारिजातो गणश्चाप्सरसां तथा । गृहीतं रत्नमात्रं तु तेन त्वष्ट्टसुतेन ह
कामधेनू, पारिजात वृक्ष आणि अप्सरांचा समूह—सर्व मौल्यवान रत्ने त्या त्वष्टपुत्राने जिंकून घेतली.
स्थानभ्रष्टाः सुराः सर्वे गिरिदुर्गेषु संस्थिताः । दुःखमापुः परिभ्रष्टा यज्ञभागात्सुरालयात्
सगळे देव आपली जागा गमावून पर्वतांच्या किल्ल्यांत लपले. यज्ञातील हिस्सा आणि स्वर्गही गमावल्यामुळे त्यांना फार दुःख झाले.
वृत्रः सुरपदं प्राप्य बभूव मदगर्वितः । त्वष्टातीव सुखं प्राप्य मुमोद सुतसंयुतः
वृत्राने देवांचे स्थान मिळवून मोठा गर्व केला. त्वष्टाच्या कृपेने त्याला मोठे सुख मिळाले आणि आपल्या मुलासह तो आनंदी झाला.
अमन्त्रयन्हितं देवा मुनिभिः सह भारत । किं कर्तव्यमिति प्राप्ते विचिन्त्य भयमोहिताः
देवांनी ऋषींसह एकत्र येऊन, 'आता काय करावे?' असे विचार करत भीतीने गोंधळून गेले.
जग्मुः कैलासमचलं सुराः शक्रसमन्विताः । महादेवं प्रणम्योचुः प्रह्वाः प्राञ्जलयो भृशम्
शक्रासह सर्व देव कैलास पर्वतावर गेले. त्यांनी महादेवाला नमस्कार करून, दोन्ही हात जोडून विनम्रपणे बोलले.
देवदेव महादेव कृपासिन्धो महेश्वर । रक्षास्मान्भयभीतांस्तु वृत्रेणातिपराजितान्
'देवांचा देव, महादेव, कृपेचा सागर, महेश्वरा, आम्हाला वाचवा. आम्ही वृत्राने फार घाबरलो आणि हरलो आहोत.'
गृहीतं देवसदनं तेन देव बलीयसा । किं कर्तव्यमतः शम्भो ब्रूहि सत्यं शिवाद्य नः
'त्या बलाढ्याने देवांचे स्थान काबीज केले आहे. शंभो, आज आम्हाला खरे सांग, आता काय करावे?'
किं कुर्मः क्व च गच्छामः स्थानभ्रष्टा महेश्वर । दुःखस्य नाधिगच्छामो विनाशोपायमीश्वर
'महेश्वरा, आता आम्ही आपले स्थान गमावले आहे, काय करावे आणि कुठे जावे? प्रभो, या दुःखातून सुटका कशी होईल, काहीच मार्ग दिसत नाही.'
साहाय्यं कुरु भूतेश व्यथिताः स्म कृपानिधे । वृत्रं जहि मदोत्सिक्तं वरदानबलाद्विभो
'भूतांचे स्वामी, आम्हाला मदत करा, आम्ही फार व्याकुळ आहोत. कृपेच्या सागर, वरदानाच्या सामर्थ्यामुळे गर्विष्ठ झालेल्या वृत्राचा नाश करा, हे महाबळा.'
शिव उवाच ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा वयं सर्वे हरेः क्षयम् । गत्वा समेत्य तं विष्णुं चिन्तयामो वधोद्यमम्
शिव म्हणाले, 'आपण सर्वांनी ब्रह्माला पुढे ठेवून, हरिच्या निवासस्थानी जाऊ. तिथे विष्णूला भेटून वृत्राचा नाश कसा करावा हे ठरवू.'
स शक्तश्च छलज्ञश्च बलवान्बुद्धिमत्तरः । शरण्यश्च दयाब्धिश्च वासुदेवो जनार्दनः
'तो वासुदेव, जनार्दन, सामर्थ्यवान, युक्तीमध्ये पटाईत, बुद्धिमान, सर्वांचा आधार आणि दयाळू आहे.'
विना तं देवदेवेशं नार्थसिद्धिर्भविष्यति । तस्मात्तत्र च गन्तव्यं सर्वकार्यार्थसिद्धये
'त्याच्या शिवाय, देवांचा स्वामी नसताना, आपले कार्य साध्य होणार नाही. म्हणून सर्व कार्यसिद्धीसाठी तिथेच जावे लागेल.'
व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे ब्रह्मा शक्रः सशङ्करः । जग्मुर्विष्णोः क्षयं देवाः शरण्यं भक्तवत्सलम्
व्यास म्हणतात, 'असे ठरवून, ब्रह्मा, शक्र, शंकर आणि सर्व देव मिळून भक्तांना आश्रय देणाऱ्या विष्णूच्या निवासस्थानी गेले.'
गत्वा विष्णुपदं देवास्तुष्टुवुः परमेश्वरम् । हरिं पुरुषसूक्तेन वेदोक्तेन जगद्गुरुम्
विष्णूच्या स्थानावर पोहोचल्यावर, देवांनी वेदांतील पुरुषसूक्ताने जगाच्या गुरू असलेल्या परमेश्वर हरिची स्तुती केली.
प्रत्यक्षोऽभूज्जगन्नाथस्तेषां स कमलापतिः । सम्मान्य च सुरान्सर्वानित्युवाच पुरःस्थितः
कमलापती, जगन्नाथ, त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले. सर्व देवांचा सन्मान करून, त्यांनी समोर उभ्या असलेल्या देवांना विचारले.
किमागताः स्म लोकेशा हरब्रह्मसमन्विताः । कारणं कथयध्वं वः सर्वेषां सुरसत्तमाः
'हर आणि ब्रह्मासह, हे लोकांच्या स्वाम्यांनो, तुम्ही येथे का आलात? सर्व श्रेष्ठ देवांनो, येण्याचे कारण सांगा.'
व्यास उवाच इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं नोचुर्देवा रमापतिम् । चिन्ताविष्टाः स्थिताः प्रायः सर्वेप्राञ्जलयस्तथा
व्यास म्हणतात, 'हरिचे हे शब्द ऐकून, देवांनी लक्ष्मीपतीला काहीच उत्तर दिले नाही. बहुतेक सर्वजण, चिंता मनात धरून, हात जोडून उभे राहिले.'
देवीसमाराधनाय देवकृतस्तुतिवर्णनम् व्यास उवाच तथा चिन्तातुरान्वीक्ष्य सर्वान्मर्वार्थतत्त्ववित् । प्राह प्रेमभरोद्भ्रान्तान्माधवो मेदिनीपते
व्यास म्हणतात, 'ते सर्वजण चिंता घेऊन उभे आहेत हे पाहून, सर्वांचा खरा स्वभाव जाणणाऱ्या माधवाने, प्रेमाने भरलेल्या मनाने, हे राजन, त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली.'
विष्णुरुवाच किं मौनमाश्रिता यूयं ब्रुवन्तु कारणं सुराः । सदसद्वापि यच्छ्रुत्वा यतिष्ये तन्निवारणे
विष्णू म्हणाले, 'तुम्ही सर्वजण गप्प का आहात? देवांनो, कारण सांगा. ते चांगले असो वा वाईट, ऐकल्यावर मी ते दूर करण्यासाठी प्रयत्न करीन.'
देवा ऊचुः किमज्ञातं तव विभो त्रिषु लोकेषु वर्तते । सर्वं वेद भवान्कार्यं किं पृच्छसि पुनः पुनः
देव म्हणाले, 'हे प्रभो, तीनही लोकांत तुम्हाला काय अज्ञात आहे? सर्व काही करायचे आहे ते तुम्हाला माहीत आहे, मग पुन्हा पुन्हा का विचारता?'
त्वया पूर्वं बलिर्बद्धः शक्रो देवाधिपः कृतः । वामनं वपुरास्थाय क्रान्तं त्रिभुवनं पदैः
तुझ्या कृपेने बळीला बांधून टाकले होते आणि इंद्राला देवांचा राजा म्हणून पुन्हा स्थान मिळाले. वामनाचा रूप घेऊन, तू तीन पावलांत तीनही लोक व्यापलेस.
अमृतं त्वाहृतं विष्णो दैत्याश्च विनिपातिताः । त्वं प्रभुः सर्वदेवानां सर्वापद्विनिवारणे
तू अमृत आणलेस, विष्णू, आणि दैत्यांचा नाश केला. सर्व देवांचा तूच स्वामी आहेस आणि सर्व संकटे दूर करणारा आहेस.
विष्णुरुवाच न भेतव्यं सुरवरा वेद्म्युपायं सुसम्मतम् । तद्वधाय प्रवक्ष्यामि येन सौख्यं भविष्यति
विष्णू म्हणाले—हे श्रेष्ठ देवांनो, घाबरू नका. मला एक उत्तम उपाय माहीत आहे. त्याच्या वधासाठी मी मार्ग सांगतो, ज्यामुळे सर्वांना सुख मिळेल.
अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमात्मना । बुद्ध्या बलेन चार्थेन येन केनच्छलेन वा
तुमच्या भल्यासाठी मी नक्कीच काहीतरी करणार आहे, मग ते बुद्धीने, बळाने, संपत्तीने किंवा कुठल्याही युक्तीने असो.
उपायाः खलु चत्वारः कथितास्तत्त्वदर्शिभिः । सामादयः सुहृत्स्वेव दुर्हृदेषु विशेषतः
सत्य जाणणाऱ्यांनी चार उपाय सांगितले आहेत—साम वगैरे. हे उपाय विशेषतः वाईट लोकांवर, पण कधी कधी मित्रांवरही वापरायचे असतात.
ब्रह्मणास्य वरो दत्तस्तपसाऽऽराधितेन च । दुर्जयत्वं च सम्प्राप्तं वरदानप्रभावतः
ब्रह्मदेवाने त्याला वर दिला, त्याच्या तपामुळे प्रसन्न होऊन. त्या वराच्या प्रभावाने त्याला जिंकता येणार नाही असे सामर्थ्य मिळाले.
अजेयः सर्वभूतानां त्वष्ट्रा समुपपादितः । ततो बलेन वृद्धिं स प्राप्तः परपुरञ्जयः
त्वष्ट्याने त्याला सर्व जीवांमध्ये अजिंक्य केले, त्यामुळे तो दुसऱ्यांची नगरे जिंकणारा अधिक बलवान झाला.
दुःसाध्योऽसौ सुराः शत्रुर्विना सामप्रतारणम् । प्रलोभ्य वशमानेयो हन्तव्यस्तु ततः परम्
हे देवांनो, तो शत्रू सहज जिंकता येत नाही, फसवणूक आणि साम न करता. त्याला आमिष दाखवून वश करावे लागेल आणि मगच त्याचा नाश करावा.
गच्छध्वं सर्वगन्धर्वा यत्रास्ति बलवत्तरः । साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ
सर्व गंधर्वांनो, जिथे तो बलवान आहे तिथे जा. त्याच्याशी साम वापरा आणि मग तुम्ही त्याला जिंकू शकाल.
सङ्गम्य शपथात्कृत्वा विश्वास्य समयेन हि । मित्रत्वं च समाधाय हन्तव्यः प्रबलो रिपुः
त्याच्याशी भेटून, शपथ घेऊन, विश्वास संपादन करा. मैत्री प्रस्थापित करून मग त्या बलाढ्य शत्रूचा नाश करा.