पर्वते देवतायुक्तो वाचस्पतिपुरःसरः । तत्राभूद्दारुणं युद्धं वृत्रवासवयोस्तदा
त्या पर्वतावर, सर्व देवतांसह आणि बृहस्पतीच्या पुढाकाराने, वृत आणि इंद्र यांच्यात तेव्हा एक भयंकर युद्ध सुरू झाले.
गदासिपरिघैः पाशैर्बाणैः शक्तिपरश्वधैः । मानुषेण प्रमाणेन संग्रामः शरदां शतम्
गदा, तलवार, लोखंडी गदा, दोर, बाण, भाले आणि कुऱ्हाडी — अशी माणसाच्या आकाराची शस्त्रे वापरून, ते युद्ध शंभर शरद ऋतू चालू राहिले.
बभूव भयदो नॄणामृषीणां भावितात्मनाम् । वरुणः प्रथमं भग्नस्ततो वायुगणः किल
ते युद्ध माणसांसाठी आणि मन शुद्ध केलेल्या ऋषींसाठीही भीतीदायक झाले. सर्वप्रथम वरुण पराभूत झाला, त्यानंतर वायूचे सैन्यही हरले.
यमो विभावसुः शक्रः सर्वे ते निर्गता रणात् । पलायनपरान् दृष्ट्वा देवानिन्द्रपुरोगमान्
यम, अग्नी आणि इंद्र — हे सर्व रणभूमी सोडून गेले; इंद्राच्या नेतृत्वाखालील देवतांना पळताना, फक्त स्वतःचा जीव वाचवण्याचा प्रयत्न करताना पाहून,
वृत्रोऽपि पितरं प्रागादाश्रमस्थं मुदान्वितम् । प्रणम्य प्राह त्वष्टारं पितः कार्यं मया कृतम्
वृत देखील आपल्या आश्रमात आनंदाने वास करणाऱ्या वडिलांकडे गेला. वडिलांना वंदन करून त्याने त्वष्टाला म्हटले, 'वडील, मी आपले काम पूर्ण केले आहे.'
देवा विनिर्जिताः सर्वे सेन्द्राः समरसंस्थिताः । विद्रुतास्ते गताः स्थानं यथा सिंहान्मृगा गजाः
'सर्व देवता आणि इंद्र, जे युद्धात ठाम उभे होते, ते पराभूत झाले आहेत; ते सिंहापासून हरिणे आणि हत्ती जसे पळतात तसे आपापल्या ठिकाणी पळून गेले आहेत.'
इन्द्रः पदातिरगमन्मयानीतो गजोत्तमः । ऐरावतोऽयं भगवन् गृहाण द्विरदोत्तमम्
'इंद्र पायी पळून गेला आणि मी हा उत्तम हत्ती घेऊन आलो आहे; भगवन्, हा ऐरावत आहे, हा श्रेष्ठ हत्ती स्वीकारा.'
न हतास्ते मया यस्मादयुक्तं भीतमारणम् । आज्ञापय पुनस्तात किं करोमि तवेप्सितम्
'मी त्यांना मारले नाही म्हणून रणभूमी मृतदेहांनी भरली नाही; वडील, पुन्हा आज्ञा द्या — तुम्हाला काय हवे आहे ते सांगा.'
निर्जरा निर्गताः सर्वे भयभीता श्रमातुराः । इन्द्रोऽप्यैरावतं त्यक्त्वा भयभीतः पलायितः
'सर्व अमर देवता भीतीने आणि थकव्याने निघून गेले आहेत; अगदी इंद्रही ऐरावत सोडून घाबरून पळून गेला.'
व्यास उवाच इति पुत्रवचः श्रुत्वा त्वष्टा प्राह मुदान्वितः । पुत्रवानद्य जातोऽस्मि सफलं मम जीवितम्
व्यास म्हणाले: पुत्राचे हे शब्द ऐकून त्वष्टा आनंदाने म्हणाला, 'आज मी खऱ्या अर्थाने पुत्रवान झालो; माझे जीवन फळास गेले.'
त्वयाहं पावितः पुत्र गतो मे मानसो ज्वरः । निश्चलं मे मनो जातं दृष्ट्वा वीर्यं तवाद्भुतम्
'माझ्या मुला, तू मला पावन केलंस; माझ्या मनातील दुःख नाहीसे झाले. तुझे अद्भुत पराक्रम पाहून माझे मन स्थिर झाले.'
शृणु वक्ष्याम्यहं पुत्र हितं तेऽद्य निशामय । तपः कुरु महाभाग सावधानः स्थिरासनः
'माझ्या मुला, आता मी तुला हिताचे सांगतो, नीट ऐक. तू एकाग्रतेने आणि स्थिर आसनावर बसून तप कर.'
विश्वासो नैव कर्तव्यः केषाञ्चित्पाकशासनः । शत्रुस्ते छलकर्तास्ति नानाभेदविशारदः
'शत्रूवर विजय मिळवणाऱ्या, काही लोकांवर कधीच विश्वास ठेवू नकोस; शत्रू कपटी असतो आणि फूट पाडण्यात कुशल असतो.'
तपसा प्राप्यते लक्ष्मीस्तपसा राज्यमुत्तमम् । तपसा बलवृद्धिः स्यात्संग्रामे विजयस्तथा
'तपामुळे लक्ष्मी मिळते; तपामुळे उत्तम राज्य मिळते; तपामुळे बळ वाढते आणि युद्धात विजयही मिळतो.'
आराध्य द्रुहिणं देवं लब्ध्वा वरमनुत्तमम् । जहि शक्रं दुराचारं ब्रह्महत्यासमावृतम्
'ब्रह्मदेवाची भक्ती करून आणि श्रेष्ठ वर मिळवून, दुष्ट आणि ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रस्त असलेल्या इंद्राचा वध कर.'
सावधानः स्थिरो भूत्वा दातारं भज शङ्करम् । वाञ्छितं स वरं दद्यात्सन्तुष्टश्चतुराननः
'सावध आणि स्थिर राहा; दान करणाऱ्या शंकराची उपासना कर. तो तृप्त झाला तर चतुर्मुख ब्रह्मा तुला हवे ते वर देईल.'
तोषयित्वा विश्वयोनिं ब्रह्माणममितौजसम् । अविनाशित्वमासाद्य जहि शक्रं कृतागसम्
'विश्वाचा कारणीभूत आणि अपरंपार तेज असलेल्या ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करून, अमरत्व मिळव आणि अपराधी इंद्राचा वध कर.'
वैरं मनसि मे पुत्र वर्तते सुतघातजम् । न शान्तिमनुगच्छामि न स्वपामि सुखेन ह
'माझ्या मुला, पुत्रहत्येमुळे माझ्या मनात शत्रुत्व आहे; मला शांती मिळत नाही, मी सुखाने झोपूही शकत नाही.'
तापसो मे हतः पुत्रो निरागाः पाप्मना यतः । न विन्दामि सुखं वृत्र त्वं मामुद्धर दुःखितम्
माझा तपस्वी मुलगा निष्पाप असूनही पापाच्या प्रभावाने मारला गेला आहे. मला काहीच सुख उरले नाही, हे वृत्रा, मी फार दुःखी आहे, मला यातून बाहेर काढ.
व्यास उवाच तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वृत्रः क्रोधयुतस्तदा । आज्ञामादाय च पितुर्जगाम तपसे मुदा
व्यास म्हणाले: वडिलांचे हे शब्द ऐकून वृत्राला राग आला, पण त्याने आनंदाने वडिलांची आज्ञा मान्य केली आणि तपश्चर्येला निघाला.
गन्धमादनमासाद्य पुण्यां देवधुनीं शुभाम् । स्नात्वा कुशासनं कृत्वा संस्थितश्च स्थिरासनः
गंधमादन पर्वतावर जाऊन, पवित्र आणि शुभ देवधुनीत स्नान केले. कुशाचं आसन करून तो स्थिरपणे बसला.
त्यक्त्वान्नं वारिपानं च योगाभ्यासपरायणः । ध्यायन्विश्वसृजं चित्ते सोपविष्टः स्थिरासने
त्याने अन्न सोडून फक्त पाणी प्यायला सुरुवात केली, आणि योगाभ्यासात मन लावले. तो स्थिर आसनात बसून विश्वनिर्मात्याचे ध्यान करू लागला.
मघवा तं तपस्यन्तं ज्ञात्वा चिन्तातुरो ह्यभूत् । गन्धर्वान्प्रेषयामास विघ्नार्थं पाकशासनः
मघवान म्हणजे इंद्र, त्याला तपश्चर्येत मग्न पाहून चिंतेने व्याकुळ झाला. पकाशासनाने विघ्न घालण्यासाठी गंधर्वांना पाठवले.
यक्षांश्च पन्नगान्सर्पान्किन्नरानमितौजसः । विद्याधरानप्सरसो देवदूताननेकशः
त्याने यक्ष, सर्प, बलवान किन्नर, विद्याधर, अप्सरा आणि अनेक देवदूतही पाठवले.
उपायास्तैः कृताः सम्यक् तपोविघ्नाय मायिभिः । न चचाल ततो ध्यानात्त्वाष्ट्रः परमतापसः
त्या मायावी लोकांनी सर्व प्रकारे त्याच्या तपश्चर्येत विघ्न घालायचा प्रयत्न केला, पण त्वष्टाचा हा महान तपस्वी ध्यानातून हलला नाही.
ब्रह्मनेतृत्वे सेन्द्रैः सुरैर्विष्णोः शरणगमनवर्णनम् व्यास उवाच निर्गतास्ते परावृत्तास्तपोविघ्नकराः सुराः । निराशाः कार्यसंसिद्ध्यै तं दृष्ट्वा दृढचेतसम्
व्यास म्हणाले: ब्रह्मा आणि इंद्र यांच्या नेतृत्वाखाली आलेले देव, तपश्चर्येत विघ्न घालायला आले होते, पण वृत्राची दृढता पाहून निराश होऊन परत गेले.
जाते वर्षशते पूर्णे ब्रह्मा लोकपितामहः । तत्राजगाम तरसा हंसारूढश्चतुर्मुखः
शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, लोकांचे पितामह ब्रह्मा, चारी मुखांनी आणि हंसावर बसून, तेथे वेगाने आले.
आगत्य तमुवाचेदं त्वष्ट्टपुत्र सुखी भव । त्यक्त्वा ध्यानं वरं ब्रूहि ददामि तव वाञ्छितम्
ते जवळ येऊन म्हणाले, 'त्वष्टपुत्रा, सुखी हो. ध्यान सोड आणि वर माग, मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन.'
तपसा तेऽद्य तुष्टोऽस्मि त्वां दृष्ट्वा चातिकर्शितम् । वरं वरय भद्रं ते मनोऽभिलषितं तव
‘तुझ्या या कठोर तपामुळे मी आज तृप्त झालो आहे. तुला जे मनापासून हवे आहे ते वर माग, तुझे कल्याण होवो.’
व्यास उवाच वृत्रस्तदातिविशदां पुरतो निशम्य वाचं सुधासमरसां जगदेककर्तुः । सन्त्यज्य योगकलनां सहसोदतिष्ठ- त्सञ्जातहर्षनयनाश्रुकलाकलापः
व्यास म्हणाले: जगाचा एकमेव सर्जनहार अशी स्पष्ट, अमृतासारखी वाणी ऐकून, वृत्राने क्षणात योगध्यान सोडले आणि आनंदाने डोळ्यात अश्रू आणून उभा राहिला.