कटाक्षैरङ्गभेदैश्च मोहयित्वा मुनिं विभो । लोलुपं वशमस्माकं करिष्यामो नियन्त्रितम्
"आम्ही कटाक्ष, अंगातील हालचाली यांचा वापर करून त्या ऋषीला गोंधळवू आणि त्या वासनाधीनाला आमच्या वशात करू."
व्यास उवाच इत्याभाष्य हरिं नार्यो ययुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् । कुर्वन्त्यो विविधान्भावान्कामशास्त्रोचितानपि
व्यास म्हणतात: असे म्हणून त्या स्त्रिया विष्णूला वंदन करून त्रिशिराच्या जवळ गेल्या आणि कामशास्त्रानुसार विविध हावभाव दाखवू लागल्या.
गायन्त्यस्तालभेदैस्ता नृत्यन्त्यः पुरतो मुनेः । तं प्रलोभयितुं चक्रुर्नानाभावान्वराङ्गनाः
त्या उत्तम स्त्रिया वेगवेगळ्या तालात गात आणि ऋषीसमोर नाचत त्याला मोहात पाडण्यासाठी अनेक प्रकारचे हावभाव दाखवत होत्या.
नापश्यत्स तपोराशिरङ्गनानां विडम्बनम् । इन्द्रियाणि वशे कृत्वा मूकान्धबधिरः स्थितः
पण तपस्वी ऋषीने त्यांच्या या सर्व हालचालींकडे लक्षच दिले नाही; त्याने आपली इंद्रिये जिंकली होती आणि तो जणू काही मुक, आंधळा आणि बहिरा झाला होता.
दिनानि कतिचित्तस्थुर्नार्यस्तस्याश्रमे वरे । कुर्वन्त्यो गाननृत्यादिप्रपञ्चानतिमोहदान्
त्या स्त्रिया काही दिवस त्या ऋषीच्या आश्रमात राहिल्या आणि गाणे, नृत्य व इतर मोहक क्रीडा करत राहिल्या.
न चचाल यदा कामं ध्यानाच्च त्रिशिरा मुनिः । परावृत्य तदा देव्यः पुनः शक्रमुपस्थिताः
पण त्रिशिरा ऋषी ना वासनेने हलला, ना ध्यानातून विचलित झाला; मग त्या देव्या तिथून परत इंद्राकडे गेल्या.
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् । श्रान्ता दीना भयत्रस्ता विवर्णवदना भृशम्
सर्व स्त्रिया हात जोडून, थकलेल्या, निराश, घाबरलेल्या आणि फिकट चेहऱ्याने देवेंद्राजवळ उभ्या राहिल्या आणि म्हणू लागल्या.
देवदेव महाराज यत्नश्च परमः कृतः । न स शक्यो दुराधर्षो धैर्याच्चालयितुं विभो
"देवांचा देव, राजाधिराज, आम्ही सर्वतोपरी प्रयत्न केला; पण तो दुर्जेय ऋषी आपल्या धैर्यावरून हलू शकला नाही."
उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यः सर्वथा पाकशासन । नास्माकं बलमेतस्मिंस्तापसे विजितेन्द्रिये
"हे वज्रधारी, आता दुसरा काही उपाय शोधावा लागेल; कारण त्या इंद्रियजित तपस्व्यावर आमचे काहीही चालत नाही."
दिष्ट्या वयं न शप्ताः स्म यदनेन महात्मना । मुनिना वह्नितुल्येन तपसा द्योतितेन हि
"सुदैवाने त्या महान, अग्निसमान तेजस्वी ऋषीने आम्हाला शाप दिला नाही, याचा आम्हाला आनंद आहे."
विसृज्याप्सरसः शक्रश्चिन्तयामास मन्दधीः । तस्यैव च वधोपायं पापबुद्धिरसाम्प्रतम्
अप्सरा परत पाठवून, इंद्राने विचार करायला सुरुवात केली. त्याच्या मनात वाईट हेतू निर्माण झाली आणि तो त्याच्या नाशाचा उपाय शोधू लागला.
विसृज्य लोकलज्जां स तथा पापभयं भृशम् । चकार पापबुद्धिं तु तद्वधाय महीपते
लोकांची लाज आणि पापाची भीती बाजूला ठेवून, त्या दुष्ट मनाच्या इंद्राने त्याला मारण्याचा निश्चय केला, हे राजन.
त्रिशिरवधानन्तरं वृत्रोत्पत्तिवर्णनम् व्यास उवाच अथ स लोभमुपेत्य सुराधिपः समधिगम्य गजासनसंस्थितः । त्रिशिरसं प्रति दुष्टमतिस्तदा मुनिमपश्यदमेयपराक्रमम्
व्यास म्हणाले: मग लोभाने भरलेल्या देवेंद्राने, आपल्या हत्तीच्या आसनावर बसून, त्रिशिरा या ऋषीकडे वाईट हेतूने गेला आणि त्या अपरिमित पराक्रम असलेल्या ऋषीला पाहिले.
तमभिवीक्ष्य दृढासनसंस्थितं जितगिरं सुसमाधिवशं गतम् । रविविभावसुसन्निभमोजसा सुरपतिः परमापदमभ्यगात्
तो ऋषी घट्ट आसनावर बसलेला, वाणीवर विजय मिळवलेला, गाढ ध्यानात मग्न आणि सूर्य व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता. हे पाहून देवेंद्र फारच अस्वस्थ झाला.
कथमसौ विनिहन्तुमहो मया मुनिरपापमतिः किल सम्मतः । रिपुरयं सुसमिद्धतपोबलः कथमुपेक्ष्य इहासनकामुकः
हा निरपराध आणि सर्वांच्या मान्यतेस पात्र असलेला ऋषी मी कसा मारू? तो माझा शत्रू आहे, तपश्चर्येच्या तेजाने प्रज्वलित आहे—माझ्या आसनाची इच्छा करणाऱ्याला मी दुर्लक्ष कसे करू?
इति विचिन्त्य पविं परमायुधं प्रति मुमोच मुनिं तपसि स्थितम् । शशिदिवाकरसन्निभमाशुगं त्रिशिरसं सुरसङ्घपतिः स्वयम्
अशा विचारात पडून, देवेंद्राने स्वतः आपल्या वज्रास्त्राचा वेगाने, चंद्रसूर्याच्या तेजासारखा, त्रिशिरा या तपश्चर्येत मग्न असलेल्या ऋषीवर प्रहार केला.
तदभिघातहतः स धरातले किल पपात ममार च तापसः । शिखरिणः शिखरं कुलिशार्दितं निपतितं भुवि चाद्भुतदर्शनम्
त्या प्रहाराने तो तपस्वी जमिनीवर कोसळला आणि मरण पावला. जणू काही वज्राने फोडलेले डोंगरशिखर पृथ्वीवर पडल्यासारखे ते अद्भुत दृश्य होते.
तं निहत्य मुदमाप सुरेश- श्चुक्रुशुश्च मुनयस्तु संस्थिताः । हा हतेति भृशमार्तनिःस्वनाः किं कृतं शतमखेन पापिना
त्याला मारल्यावर देवेंद्राला आनंद झाला, पण जमलेले ऋषी मोठ्या वेदनेने ओरडले—'हाय, तो मारला गेला! या पापी इंद्राने हे काय केले?'
विनापराधं तपसां निधिर्हतः शचीपतिः पापमतिर्दुरात्मा । फलं किलायं तरसा कृतस्य प्राप्नोतु पापी हननोद्भवस्य
'कसलाही दोष नसताना तपश्चर्येचा खजिना मारला गेला; शचीपती दुष्ट आणि नीच मनाचा आहे. या पापी कृत्याचे फळ त्याने लवकरच भोगावे.'
तं निहत्य तरसा सुरराजो निर्जगाम निजमन्दिरमाशु । स हतोऽपि विरराज महात्मा जीवमान इव तेजसां निधिः
त्याला पटकन ठार मारून, देवांचा राजा आपल्या घरी गेला; पण जरी तो मृत झाला तरी, तो महात्मा जिवंत असल्यासारखा तेजाने झळकत राहिला.
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ जीवन्तमिव वृत्रहा । चिन्तामापातिखिन्नाङ्गः किं वा जीवेदयं पुनः
तो पृथ्वीवर पडलेला असूनही जिवंत असल्यासारखा दिसत होता, हे पाहून वृत्रहंता इंद्र अस्वस्थ झाला आणि विचार करू लागला—'कदाचित हा पुन्हा जिवंत होईल का?'
विमृश्य मनसातीव तक्षाणं पुरतः स्थितम् । मघवा वीक्ष्य तं प्राह स्वकार्यसदृशं वचः
मनात खोल विचार करून, इंद्राने समोर उभा असलेला सुतार पाहिला आणि आपल्या हेतूस अनुरूप असे शब्द त्याला सांगितले.
तक्षंश्छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम । मा जीवतु महातेजा भाति जीवन्निव स्वयम्
'सुतारा, याचे डोके छाट, माझ्या आज्ञेप्रमाणे कर; हा महातेजस्वी जिवंत राहू नये, कारण मरणानंतरही तो जिवंत असल्यासारखा झळकत आहे.'
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षोवाच विगर्हयन् । तक्षोवाच महास्कन्धो भृशं भाति परशुर्न तरिष्यति
हे ऐकून, सुताराने तिरस्काराने उत्तर दिले: 'त्याचे खांदे फार मोठे आणि तेजस्वी आहेत; कुऱ्हाड त्याला काहीच करू शकणार नाही.'
ततो नाहं करिष्यामि कार्यमेतद्विगर्हितम् । त्वया वै निन्दितं कर्म कृतं सद्भिर्विगर्हितम्
'म्हणून मी हे निंदनीय कृत्य करणार नाही; तू आधीच सज्जनांनी निंदिलेलं पाप केलं आहेस.'
अहं बिभेमि पापाद्वै मृतस्यैव च मारणे । मृतोऽयं मुनिरस्त्येव शिरसः कृन्तनेन किम्
'मरण पावलेल्या माणसाला मारण्यात मला पापाची भीती वाटते; हा ऋषी आधीच मेला आहे—त्याचं डोकं छाटण्यात काय अर्थ?'
भयं किं तेऽत्र सञ्जातं पाकशासन कथ्यताम् । इन्द्र उवाच सजीव इव देहोऽयमाभाति विशदाकृतिः
'इंद्रा, तुला इथे कसली भीती वाटते, सांग.' इंद्र म्हणाला: 'त्याचं शरीर अजूनही जिवंत असल्यासारखं, स्वच्छ दिसतंय.'
तस्माद्बिभेमि मा जीवेन्मुनिः शत्रुरयं मम । तक्षोवाच नात्र किं त्रपसे विद्वन् क्रूरेणानेन कर्मणा
‘म्हणूनच मला भीती वाटते—कुठे हा माझा शत्रू ऋषी पुन्हा जिवंत होईल.’ सुतार म्हणाला: 'विद्वाना, इतकं क्रूर कृत्य करून तुला लाज वाटत नाही का?'
ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न किम् । इन्द्र उवाच प्रायश्चित्तं करिष्यामि पश्चात्पापक्षयाय वै
ऋषीच्या मुलाचा वध केल्यावर ब्रह्महत्येचं पाप लागणार नाही का? इंद्र म्हणाला, 'मी नंतर प्रायश्चित्त करीन, पाप नष्ट व्हावं म्हणून.'
शत्रुस्तु सर्वथा वध्यश्छलेनापि महामते । तक्षोवाच त्वं लोभाभिहतः पापं करोषि मघवन्निह
शत्रू कोणत्याही प्रकारे, फसवूनसुद्धा, मारायलाच हवा, हे बुद्धिमान. तक्षक म्हणाला, 'मघवन्, तू लोभाने इथे पाप करत आहेस.'